Phát triển vùng nguyên liệu bền vững - Hướng tới chuỗi giá trị toàn cầu (Bài 1): Vùng nguyên liệu - Có “hình” nhưng chưa có “chất”

Những năm gần đây, cùng với quá trình tái cơ cấu ngành nông nghiệp, trên địa bàn tỉnh đã từng bước hình thành nhiều vùng nguyên liệu tập trung phục vụ chế biến và xuất khẩu. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, dù có "hình” về quy mô diện tích, nhưng không ít nỗi lo về hiệu quả kinh tế, chất lượng sản phẩm và tính bền vững của các vùng nguyên liệu.

Mặc dù giá ớt xuống thấp nhưng người dân xã Yên Định vẫn thu hoạch để gỡ lại chi phí sản xuất. Ảnh: Lê Hợi

Hình thành vùng nguyên liệu rồi “vỡ trận”

Được kỳ vọng là cây “vàng xanh” trên vùng đất đồi, cây gai xanh từng tạo nên làn sóng chuyển đổi cây trồng mạnh mẽ tại nhiều địa phương miền núi. Với lợi thế có nhà máy chế biến sợi ngay trên địa bàn, xã Cẩm Tú được xem là “thủ phủ” cây gai xanh của tỉnh với diện tích hơn 112,2ha thời điểm cao nhất. Thực hiện đề án phát triển vùng nguyên liệu phục vụ chế biến sợi dệt, chính quyền địa phương đã tích cực vận động người dân chuyển đổi đất trồng cây lâu năm kém hiệu quả sang trồng gai xanh. Không ít hộ dân mạnh dạn đầu tư hàng chục triệu đồng cải tạo đất, mua giống, hệ thống tưới để phát triển loại cây trồng mới này. Nhiều người kỳ vọng cây gai xanh sẽ trở thành hướng thoát nghèo bền vững khi có doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm. Thế nhưng, kỳ vọng ấy nhanh chóng gặp trở ngại khi từ cuối năm 2022, doanh nghiệp chủ quản nhà máy gặp khó khăn về tài chính, hoạt động sản xuất cầm chừng, việc thu mua nguyên liệu cho người dân bị gián đoạn. Hệ quả là hàng trăm héc-ta gai xanh đến kỳ thu hoạch nhưng không có nơi tiêu thụ.

Ông Nguyễn Huy Sơn, thôn Thuần Lương, xã Cẩm Tú cho biết: “Trước đây, gia đình chuyển đổi cây trồng trên vùng đất đồi sang trồng 2ha cây gai xanh nguyên liệu. Sau hơn 4 tháng chăm sóc, cây phát triển tốt và cho thu hoạch. Tuy nhiên, khi nhà máy gặp khó khăn không thu mua, nguyên liệu không có nơi tiêu thụ nên gia đình phải phá bỏ hơn 1ha để chuyển sang cây trồng khác để “giữ đất” chờ hướng đi mới. Phần diện tích còn lại hiện chủ yếu phụ thuộc thương lái thu mua sản phẩm, nên rất bấp bênh”.

Sau khi sáp nhập đơn vị hành chính, qua rà soát, diện tích cây gai xanh tại xã Cẩm Tú hiện chỉ còn khoảng 38,2ha, giảm hơn 74% so với trước đây. Theo đại diện Phòng Kinh tế xã Cẩm Tú, hiện địa phương tuyên truyền vận động người dân tiếp tục duy trì chăm sóc diện tích cây gai xanh còn lại. Đến nay, chưa có văn bản của UBND tỉnh hoặc Sở Nông nghiệp và Môi trường hướng dẫn địa phương tiếp tục phát triển hoặc chuyển đổi diện tích cây gai xanh sang cây trồng khác.

Câu chuyện cây gai xanh cho thấy một thực tế đáng suy nghĩ trong phát triển vùng nguyên liệu hiện nay, nhiều nơi hình thành vùng sản xuất khá nhanh, nhưng thiếu sự bảo đảm về thị trường và năng lực liên kết chuỗi. Khi doanh nghiệp gặp khó khăn, người nông dân gần như là đối tượng chịu ảnh hưởng trực tiếp và nặng nề nhất.

Không chỉ cây gai xanh, nhiều mô hình vùng nguyên liệu khác cũng rơi vào tình trạng tương tự. Những năm gần đây, tại các xã Hoằng Hóa, Hoằng Châu... người dân từng liên kết với doanh nghiệp trồng hơn 50ha cà rốt phục vụ xuất khẩu. Thời điểm đầu, cây cà rốt được đánh giá có giá trị kinh tế cao hơn nhiều loại rau màu truyền thống, đầu ra tương đối thuận lợi. Tuy nhiên, sau một vài vụ sản xuất, khi thị trường tiêu thụ gặp khó, doanh nghiệp giảm thu mua, diện tích cà rốt nhanh chóng thu hẹp. Nhiều hộ dân quay trở lại trồng ngô, lạc hoặc rau màu ngắn ngày để hạn chế rủi ro.

Từ thực tế trên có thể thấy, không ít vùng nguyên liệu hiện nay mới dừng ở việc “gom đất”, mở rộng diện tích, trong khi nền tảng liên kết sản xuất và tiêu thụ còn thiếu bền vững. Khi thị trường biến động hoặc doanh nghiệp gặp khó khăn, vùng nguyên liệu dễ dàng bị phá vỡ.

Những “cánh đồng lớn” chưa tạo được giá trị lớn

Hiện nay, diện tích các cây trồng sản xuất tập trung gắn với liên kết sản xuất, bao tiêu sản phẩm trên địa bàn tỉnh đạt khoảng 80.000ha. Trong đó, cây mía khoảng 14.000ha; sắn nguyên liệu 11.000ha; lúa khoảng 47.000ha; ớt 1.300ha; khoai tây gần 900ha; cây làm thức ăn chăn nuôi khoảng 2.000ha; ngô ngọt 800ha cùng hàng nghìn ha cây rau màu khác.

Nhìn từ quy mô diện tích, có thể thấy các vùng nguyên liệu đã dần hình thành rõ nét và được khẳng định. Ở các xã Sao Vàng, Cẩm Tú, Kim Tân... những cánh đồng mía nối tiếp nhau tạo nên vùng sản xuất tập trung rộng lớn. Song thực tế sản xuất gần đây lại chưa thực sự mang đến sự yên tâm cho người nông dân. Niên vụ mía 2025-2026, nhiều hộ trồng mía không khỏi trăn trở khi năng suất giảm, trong khi giá thu mua xuống thấp hơn so với những năm trước. Một hộ dân có hơn 10 năm gắn bó với cây mía ở xã Cẩm Tú chia sẻ: “Chi phí phân bón, nhân công đều tăng, nhưng giá thu mua lại bấp bênh. Gia đình tôi trồng 3ha mía, sau khi trừ các khoản chi phí, tổng thu nhập chỉ đạt khoảng 70 triệu đồng. Lợi nhuận không cao nhưng vẫn phải bám cây mía vì đầu ra ổn định hơn một số cây trồng khác”.

Không riêng cây mía, nhiều vùng nguyên liệu khác cũng đang rơi vào tình trạng tương tự. Tại các xã Hoa Lộc, Yên Định, Vĩnh Lộc... diện tích trồng ớt tăng nhanh trong thời điểm giá cao. Thế nhưng khi thị trường biến động, người dân lập tức đối diện cảnh “được mùa mất giá”. Hiện nay, giá ớt chỉ còn khoảng 7.000 - 10.000 đồng/kg, giảm sâu so với đầu vụ. Với mức giá này, nhiều hộ dân cho rằng chỉ đủ chi phí thu hái, chưa kể công chăm sóc, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật. Bà Nguyễn Thị Bồi, xã Yên Định, cho biết: “Gia đình tôi trồng 2 sào ớt đang cho thu hoạch, từ tháng 11/2025 đến tháng 5/2026 mới bán được hơn 10 triệu đồng, trừ chi phí vẫn còn lãi gần một nửa. Tuy nhiên, với giá hiện tại khoảng 9.000 đồng/kg thì người thu hoạch gần như chỉ đủ công hái”.

Điều đáng nói là tình trạng này không phải diễn ra trong một vụ sản xuất mà lặp đi lặp lại ở nhiều loại cây trồng khác nhau. Có thời điểm dứa gai, sắn, dưa chuột, bí xanh hay rau màu vào vụ thu hoạch rộ nhưng tiêu thụ khó khăn, giá giảm mạnh. Nhiều nông dân dù có vùng sản xuất tập trung vẫn chưa thể yên tâm với đầu ra sản phẩm.

Thực tế cho thấy, các vùng nguyên liệu tuy đã hình thành về quy mô nhưng giá trị mang lại chưa tương xứng. Nguyên nhân chủ yếu là quá trình phát triển vẫn thiên về mở rộng diện tích, trong khi chưa chú trọng đầu tư chiều sâu về giống, kỹ thuật canh tác và tiêu chuẩn chất lượng. Nhiều vùng sản xuất vẫn phụ thuộc lớn vào kinh nghiệm của người dân. Việc ứng dụng cơ giới hóa, tưới tiết kiệm, sản xuất theo quy trình an toàn hay kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật chưa đồng đều. Đây là lý do khiến năng suất và chất lượng nông sản thiếu ổn định.

Có thể thấy, việc hình thành các vùng nguyên liệu tập trung là bước đi đúng hướng trong quá trình tái cơ cấu ngành nông nghiệp. Tuy nhiên, nhiều vùng nguyên liệu hiện mới chỉ có "hình” về quy mô, trong khi “chất” và giá trị gia tăng còn hạn chế, cần sớm được tháo gỡ.

Lê Hợi

Bài 2: Những “lỗ hổng” trong phát triển vùng nguyên liệu