Xung đột Mỹ - Iran và “cú sốc năng lượng” mới của thế giới

Căng thẳng giữa Mỹ và Iran đang đẩy Trung Đông vào một giai đoạn nguy hiểm mới, khi nguy cơ gián đoạn tại eo biển Hormuz - tuyến vận chuyển khoảng 20% dầu mỏ toàn cầu ngày càng gia tăng. Tuyên bố của Tân lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei về việc tiếp tục đóng cửa tuyến hàng hải chiến lược này tiếp tục khiến thị trường năng lượng phản ứng mạnh, đẩy giá dầu và khí đốt toàn cầu tăng trở lại. Trong khi các chính phủ và tổ chức năng lượng quốc tế bắt đầu triển khai biện pháp khẩn cấp để ổn định nguồn cung, giới phân tích cảnh báo nếu xung đột kéo dài, “cú sốc năng lượng” mới có thể lan rộng sang lạm phát, thương mại và tăng trưởng kinh tế toàn cầu.

Căng thẳng giữa Mỹ và Iran đang đẩy Trung Đông vào một giai đoạn nguy hiểm mới, khi nguy cơ gián đoạn tại eo biển Hormuz - tuyến vận chuyển khoảng 20% dầu mỏ toàn cầu ngày càng gia tăng. Ảnh: Centralnews.

Cuộc đối đầu quân sự giữa Mỹ và Iran đang dần trở thành một trong những biến cố địa chính trị có tác động mạnh nhất đối với thị trường năng lượng toàn cầu trong nhiều thập niên qua. Chỉ sau chưa đầy hai tuần giao tranh, giá dầu thế giới đã tăng vọt, các tuyến vận tải năng lượng bị gián đoạn, trong khi các tổ chức năng lượng quốc tế cảnh báo thế giới đang đối mặt với “sự gián đoạn nguồn cung lớn nhất trong lịch sử”.

Tác động của cuộc xung đột không chỉ dừng lại ở khu vực Trung Đông, mà đã lan rộng ra toàn bộ hệ thống kinh tế toàn cầu. Khi giá năng lượng tăng mạnh, thị trường tài chính biến động và nguy cơ lạm phát quay trở lại, cuộc chiến này đang đặt ra một câu hỏi lớn: liệu thế giới có đang bước vào một “cú sốc dầu mỏ mới” tương tự các cuộc khủng hoảng năng lượng trong thế kỷ XX hay không.

“Yết hầu năng lượng” của thế giới bị bóp nghẹt

Eo biển Hormuz nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương, là con đường vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới, khiến nó trở thành một trong những “nút thắt” quan trọng nhất của hệ thống năng lượng toàn cầu. Ảnh: Reuters.

Trung tâm của cuộc khủng hoảng năng lượng hiện nay nằm ở eo biển Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương. Đây là con đường vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới, khiến nó trở thành một trong những “nút thắt” quan trọng nhất của hệ thống năng lượng toàn cầu.

Kể từ khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc không kích nhằm vào Iran cuối tháng 2, khu vực này đã nhanh chóng trở thành chiến trường quân sự. Các vụ tấn công bằng tên lửa, máy bay không người lái và xuồng vũ trang đã khiến hoạt động vận tải biển gần như tê liệt.

Lãnh tụ tối cao mới của Iran Mojtaba Khamenei thậm chí tuyên bố eo biển Hormuz cần tiếp tục bị đóng cửa, đồng thời cảnh báo Tehran có thể mở thêm những mặt trận mới nếu chiến sự tiếp diễn. Tuyên bố này cho thấy Iran sẵn sàng sử dụng lợi thế địa lý của mình như một công cụ chiến lược để gây áp lực lên các đối thủ.

Hệ quả của động thái này là hàng loạt tàu chở dầu bị mắc kẹt, nhiều cảng xuất khẩu phải tạm dừng hoạt động, còn các quốc gia sản xuất dầu tại vùng Vịnh buộc phải cắt giảm sản lượng.

Theo báo cáo của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), sản lượng dầu tại các quốc gia vùng Vịnh như Saudi Arabia, Các tiểu vương quốc Ả rập thống nhất (UAE), Iraq, Kuwait và Qatar đã giảm ít nhất 10 triệu thùng/ngày. Điều này tương đương gần 10% nhu cầu dầu toàn cầu. IEA ước tính nguồn cung dầu thế giới có thể giảm 8 triệu thùng/ngày trong tháng 3, mức giảm hơn 7% so với sản lượng toàn cầu. Nếu tình hình kéo dài, đây có thể trở thành sự gián đoạn nguồn cung lớn nhất trong lịch sử thị trường dầu mỏ hiện đại.

Giá dầu tăng vọt và những cú sốc dây chuyền

Ngay khi nguồn cung bị gián đoạn, thị trường năng lượng đã phản ứng tức thì. Giá dầu Brent có thời điểm vượt 119 USD/thùng, mức cao nhất kể từ năm 2022, trước khi dao động quanh mốc 100 USD. Trong khi đó, dầu ngọt nhẹ (WTI) cũng tăng gần 40% kể từ khi chiến sự bùng phát. Theo phân tích của Goldman Sachs, nếu dòng chảy dầu qua eo biển Hormuz tiếp tục bị gián đoạn trong nhiều tuần, giá dầu có thể vượt mức đỉnh từng được thiết lập trong cuộc khủng hoảng năng lượng năm 2008. Các nhà phân tích của ING Group cho rằng cách duy nhất để thị trường dầu hạ nhiệt bền vững là khôi phục hoạt động vận chuyển qua Hormuz. Nếu điều này không xảy ra, giá dầu vẫn còn dư địa tăng mạnh.

Hiệu ứng dây chuyền đối với nền kinh tế toàn cầu

Ngoài việc đẩy giá dầu tăng vọt, cuộc xung đột còn tạo ra hiệu ứng dây chuyền trên nhiều thị trường năng lượng khác. Giá khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) và nhiên liệu hàng không cũng biến động mạnh khi các cơ sở năng lượng trong khu vực bị tấn công hoặc tạm ngừng hoạt động. Trước hết, chi phí vận tải và logistics tăng vọt khi nhiên liệu trở nên đắt đỏ. Hàng nghìn chuyến bay đã bị hủy do rủi ro an ninh và chi phí nhiên liệu tăng. Đồng thời, các tuyến vận chuyển hàng hóa qua Trung Đông bị gián đoạn, ảnh hưởng đến dòng chảy của nhiều mặt hàng từ phân bón đến hóa chất và lương thực.

Trong bối cảnh kinh tế thế giới vẫn đang phục hồi mong manh sau nhiều biến động, giá năng lượng tăng mạnh có thể kích hoạt một vòng xoáy lạm phát mới. Giá dầu tăng sẽ kéo theo lạm phát, buộc Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) cũng như các ngân hàng trung ương toàn cầu phải thắt chặt tiền tệ, chẳng hạn như tăng lãi suất, qua đó gây ảnh hưởng lớn tới thị trường tài chính và giá tài sản.

Bên cạnh đó, giá dầu tăng khiến chi phí sản xuất và vận tải tăng theo, làm giảm lợi nhuận của doanh nghiệp và gây áp lực lên các nền kinh tế nhập khẩu năng lượng. Theo Hiệp hội ô tô Mỹ, giá xăng trung bình tại Mỹ đã tăng lên mức cao nhất trong gần hai năm. Ở châu Âu và châu Á, nhiều quốc gia cũng bắt đầu lo ngại về nguy cơ thiếu hụt năng lượng nếu xung đột kéo dài.

Ngoài ra, việc eo biển Hormuz bị phong tỏa còn khiến các nhà giao dịch năng lượng phải điều chỉnh chiến lược. Nhiều tàu chở dầu được chuyển hướng sang các tuyến đường dài hơn và tốn kém hơn, khiến chi phí vận chuyển tăng mạnh.

Những phản ứng khẩn cấp của thế giới

IEA đã thông qua quyết định giải phóng 400 triệu thùng dầu từ các kho dự trữ chiến lược, mức lớn nhất từng được thực hiện. Ảnh: AP.

Trước nguy cơ khủng hoảng năng lượng lan rộng, các nước tiêu thụ năng lượng lớn đã bắt đầu triển khai các biện pháp ứng phó. IEA đã thông qua quyết định giải phóng 400 triệu thùng dầu từ các kho dự trữ chiến lược, mức lớn nhất từng được thực hiện. Động thái này nhằm bù đắp một phần sự thiếu hụt nguồn cung và trấn an thị trường năng lượng.

Nhiều quốc gia cũng đã lần lượt công bố quy mô giải phóng dự trữ dầu của mình. Bộ Năng lượng Mỹ ngày 11/3 thông báo sẽ giải phóng 172 triệu thùng dầu từ kho dự trữ chiến lược nhằm đối phó với đợt tăng giá dầu gần đây. Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi cùng ngày cho biết chính phủ Nhật Bản sẽ bắt đầu giải phóng kho dự trữ dầu quốc gia sớm nhất từ ngày 16/3.

Sau cuộc họp trực tuyến của lãnh đạo Nhóm bảy nước công nghiệp phát triển (G7) ngày 11/3, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron tuyên bố Pháp sẽ giải phóng 14,5 triệu thùng dầu dự trữ chiến lược. Đức cũng tuyên bố sẽ giải phóng 19,51 triệu thùng. Bộ trưởng An ninh Năng lượng của Anh Ed Miliband cho biết Anh sẽ giải phóng khoảng 13,5 triệu thùng dầu dự trữ chiến lược. Chính phủ Hà Lan cũng thông báo sẽ giải phóng khoảng 5,36 triệu thùng dầu dự trữ chiến lược, tương đương khoảng 20% tổng lượng dự trữ của nước này.

Bên cạnh đó, một số quốc gia sản xuất dầu cũng đang tìm cách thích nghi với tình hình mới. Saudi Arabia và UAE đã tăng cường sử dụng các tuyến xuất khẩu thay thế để tránh eo biển Hormuz. Ví dụ, Saudi Arabia đã đạt mức xuất khẩu kỷ lục gần 6 triệu thùng/ngày qua các cảng phía tây. Các cảng nằm ngoài Hormuz tại Oman và bờ biển phía đông của UAE cũng được sử dụng như các cửa ngõ khẩn cấp cho hàng hóa. Trong khi đó, Tổng thống Trump tuyên bố Mỹ sẽ cung cấp bảo đảm bảo hiểm và dùng tàu hải quân hộ tống cho các tàu đi qua eo biển Hormuz. Kế hoạch bảo hiểm, do Tập đoàn Tài chính phát triển Quốc tế Mỹ (DFC) quản lý, tạo ra một chương trình tái bảo hiểm bảo vệ chống lại tổn thất lên tới khoảng 20 tỷ USD cho các tàu đi qua eo biển này.

Có thể hóa giải nguy cơ gián đoạn nguồn cung hay không?

Từ kinh nghiệm lịch sử, việc giải phóng dự trữ dầu chiến lược thường có thể làm dịu cú sốc thị trường trong ngắn hạn, nhưng khó có thể thay đổi cục diện cung - cầu trong dài hạn. Nói một cách ngắn gọn, dự trữ dầu giống như “miếng dán giảm đau”, chứ không phải “liều thuốc thần”.

Sau khi cuộc khủng hoảng Ukraine leo thang toàn diện năm 2022, IEA từng tổ chức hai vòng hành động phối hợp giữa các quốc gia thành viên, tổng cộng giải phóng khoảng 182,7 triệu thùng dầu dự trữ. Biện pháp này đã phần nào làm giảm bớt kỳ vọng thiếu hụt nguồn cung trong ngắn hạn và giúp hạ nhiệt giá dầu ở một mức độ nhất định. Tuy nhiên, vào tháng 3/2022, sau khi Mỹ tuyên bố giải phóng một lượng lớn dầu từ kho dự trữ chiến lược, giá dầu quốc tế đã tăng trở lại chỉ vài tuần sau đó.

Giáo sư Patrice Geoffron của Đại học Paris-Dauphine, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Địa chính trị Năng lượng và Nguyên liệu nhận định “việc giải phóng dự trữ nhằm bù đắp sự gián đoạn tạm thời của nguồn cung vật lý, chứ không thể đối phó lâu dài các cú sốc địa chính trị”. Ảnh: Radiofrance.

Giáo sư Patrice Geoffron của Đại học Paris-Dauphine, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Địa chính trị Năng lượng và Nguyên liệu, nhận định trong một cuộc phỏng vấn với báo Le Monde của Pháp rằng tình hình năm 2022 đã cho thấy “việc giải phóng dự trữ nhằm bù đắp sự gián đoạn tạm thời của nguồn cung vật lý, chứ không thể đối phó lâu dài các cú sốc địa chính trị”.

Thị trường nhìn chung cho rằng tốc độ giải phóng dự trữ có thể quan trọng hơn tổng khối lượng được đưa ra. Nếu trong một tháng giải phóng 100 triệu thùng dầu thô, điều đó tương đương khoảng 3,3 triệu thùng mỗi ngày, chỉ chiếm một phần nhỏ so với khoảng 20 triệu thùng dầu vận chuyển qua eo biển Hormuz mỗi ngày trong điều kiện bình thường.

Nhà phân tích Jorge León của công ty tư vấn năng lượng Rystad Energy cho rằng việc giải phóng dự trữ chỉ là một trong những công cụ hạn chế mà các quốc gia có thể sử dụng để đối phó với biến động thị trường và chỉ mang lại sự “giảm nhẹ tạm thời”. Yếu tố then chốt vẫn là tình hình lưu thông hàng hải qua eo biển Hormuz.

Cuộc chiến chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, nguy cơ xung đột lan rộng.

Nguy cơ chiến tranh lan rộng ra toàn khu vực Trung Đông. Ảnh: Ispionline.

Một yếu tố khiến thị trường đặc biệt lo ngại là nguy cơ chiến tranh lan rộng ra toàn khu vực Trung Đông. Lực lượng Hezbollah tại Lebanon đã phóng loạt rocket lớn vào Israel, trong khi lực lượng Houthis tại Yemen cũng được cho là có thể tham gia cuộc chiến. Nếu điều này xảy ra, các tuyến hàng hải tại Biển Đỏ và nhiều khu vực chiến lược khác có thể tiếp tục bị gián đoạn. Điều đó đồng nghĩa với việc hệ thống vận tải năng lượng toàn cầu sẽ phải đối mặt với những rủi ro lớn hơn nữa.

Cho đến nay, cả hai bên vẫn chưa cho thấy dấu hiệu sẵn sàng xuống thang. Tổng thống Mỹ Donald Trump khẳng định mục tiêu của Washington là ngăn Iran phát triển vũ khí hạt nhân, trong khi Tehran yêu cầu các bảo đảm quốc tế và bồi thường trước khi xem xét ngừng bắn. Theo nhiều quan chức quân sự Mỹ và Israel, cuộc xung đột có thể kéo dài nhiều tuần, thậm chí lâu hơn. Điều đó đồng nghĩa với việc thị trường năng lượng toàn cầu sẽ tiếp tục sống trong trạng thái bất ổn.

Phép thử đối với an ninh năng lượng toàn cầu

Cuộc khủng hoảng hiện nay cho thấy mức độ phụ thuộc của thế giới vào nguồn năng lượng từ Trung Đông vẫn rất lớn, bất chấp những nỗ lực đa dạng hóa nguồn cung trong nhiều năm qua. Khi một tuyến vận tải chiến lược như eo biển Hormuz bị gián đoạn, toàn bộ hệ thống năng lượng toàn cầu lập tức chịu tác động. Trong ngắn hạn, các biện pháp như xả kho dự trữ chiến lược có thể giúp giảm bớt áp lực. Nhưng về dài hạn, cuộc khủng hoảng này một lần nữa đặt ra câu hỏi về an ninh năng lượng toàn cầu. Nếu xung đột tiếp tục kéo dài, thế giới có thể phải đối mặt với một chu kỳ biến động mới của thị trường năng lượng - điều có thể định hình lại cả chính trị lẫn kinh tế toàn cầu trong những năm tới.

Thanh Vân