Syria và tính toán chiến lược của phương Tây

Việc Syria lần đầu tiên được mời tham dự Hội nghị thượng đỉnh G7 tại Evian-les-Bains (Pháp) vào ngày 15/6 tới, đánh dấu một bước chuyển mang tính biểu tượng trong cấu trúc địa chính trị Trung Đông sau nhiều năm xung đột.

Nếu trong phần lớn giai đoạn hậu “Mùa xuân Ả Rập”, Damascus bị xem là một quốc gia bị cô lập bởi các lệnh trừng phạt, chiến tranh và khủng hoảng nhân đạo, thì hiện nay Syria đang dần xuất hiện trở lại trong tính toán chiến lược của phương Tây như một mắt xích địa kinh tế và an ninh mới của khu vực.

Việc Syria được mời tham dự Hội nghị thượng đỉnh G7 sắp tới đánh dấu một bước chuyển mang tính biểu tượng trong cấu trúc địa chính trị Trung Đông sau nhiều năm xung đột. (Ảnh: Global Look Press)

Từ quốc gia bị cô lập đến đối tác chiến lược mới

Bối cảnh dẫn tới sự thay đổi này gắn chặt với biến động địa chính trị tại Trung Đông, đặc biệt là nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng năng lượng và hàng hóa do căng thẳng quanh eo biển Hormuz. Khi tuyến vận tải chiến lược này đứng trước nguy cơ bị phong tỏa bởi xung đột Mỹ - Israel với Iran, các cường quốc phương Tây buộc phải tìm kiếm những hành lang logistics thay thế. Trong tính toán đó, Syria - với vị trí tiếp giáp Địa Trung Hải, nằm giữa Iraq, Thổ Nhĩ Kỳ và khu vực Vùng Vịnh - nổi lên như một lựa chọn có giá trị chiến lược.

Damascus đang cố gắng tận dụng thời cơ này để tái định vị vai trò quốc tế của mình. Việc Tổng thống Ahmed al- Sharaa được mời tham dự hội nghị phản ánh xu hướng từng bước “hợp pháp hóa” chính quyền Syria sau giai đoạn hậu chiến. Đây là tín hiệu cho thấy phương Tây đang chuyển từ chính sách cô lập sang chính sách can dự có điều kiện.

Tuy nhiên, yếu tố logistics chỉ là bề nổi của vấn đề. Đằng sau lời mời dành cho Syria là một sự điều chỉnh chiến lược rộng lớn hơn của phương Tây đối với Trung Đông. Sau khi ảnh hưởng của Iran tại Syria suy giảm và chính quyền Bashar al-Assad sụp đổ, khoảng trống quyền lực xuất hiện đã tạo cơ hội cho các cường quốc khác tái cấu trúc cán cân khu vực. Trong tiến trình này, Thổ Nhĩ Kỳ và Saudi Arabia đóng vai trò trung gian quan trọng trong việc thúc đẩy đối thoại giữa Damascus với Washington và châu Âu.

Đối với Mỹ và các nước G7, việc kéo Syria vào quỹ đạo hợp tác mới phục vụ nhiều mục tiêu cùng lúc. Thứ nhất, phương Tây muốn ngăn Damascus tái lệ thuộc vào các trục ảnh hưởng đối kháng. Thứ hai, họ cần một cấu trúc ổn định khu vực dựa nhiều hơn vào các đối tác địa phương thay vì tiếp tục can thiệp quân sự trực tiếp. Thứ ba, việc “tái hội nhập” Syria có thể được sử dụng như một ví dụ về mô hình giải quyết xung đột do phương Tây dẫn dắt.

Ở chiều ngược lại, Syria cũng cần phương Tây không kém. Sau hơn một thập niên nội chiến, nền kinh tế nước này gần như kiệt quệ. Hạ tầng giao thông, năng lượng và logistics bị phá hủy nghiêm trọng; nhiều ước tính cho rằng chi phí tái thiết có thể vượt quá 200 tỷ USD. Damascus hiện đặc biệt cần vốn đầu tư, khôi phục hệ thống ngân hàng quốc tế và từng bước dỡ bỏ các lệnh trừng phạt còn lại.

Trong bối cảnh đó, Syria đang tìm cách chứng minh rằng họ không chỉ là “đối tượng cần cứu trợ”, mà còn có thể trở thành một đối tác chiến lược hữu ích. Lợi thế lớn nhất của Damascus nằm ở vị trí địa lý, khi Syria có tiềm năng trở thành trung tâm trung chuyển hàng hóa, dầu khí và năng lượng giữa châu Á với châu Âu.

Ngoài ra, Syria cũng muốn thể hiện vai trò trung gian khu vực. Việc duy trì quan hệ đồng thời với Thổ Nhĩ Kỳ, Iraq và các quốc gia Arab vùng Vịnh giúp Damascus có khả năng đóng vai trò cầu nối trong một Trung Đông đang phân mảnh mạnh mẽ. Đáng chú ý, nỗ lực cải thiện quan hệ với Israel, dù còn rất hạn chế, cũng được xem là tín hiệu quan trọng đối với Washington.

Tuy nhiên, quá trình tái hội nhập của Syria vẫn đối mặt nhiều rào cản. Thành công trong đối ngoại chưa đồng nghĩa với ổn định trong nước. Các vấn đề sắc tộc, tôn giáo và quản trị hậu chiến vẫn chưa được giải quyết triệt để. Quan hệ với lực lượng người Kurd, các thỏa thuận với cộng đồng Druze ở Sweida, cũng như vị thế của các nhóm thiểu số như Kitô hữu hay Alawite tiếp tục là những bài toán phức tạp.

Bởi vậy, Hội nghị thượng đỉnh G7 lần này có thể được xem như một “phép thử chính trị” đối với chính quyền Tổng thống Ahmed al- Sharaa. Điều mà Damascus cần chứng minh không chỉ là khả năng cung cấp lợi ích chiến lược, mà còn là tính ổn định và khả năng tồn tại lâu dài của bộ máy cầm quyền hậu chiến. Kết quả của quá trình này sẽ ảnh hưởng trực tiếp tới triển vọng đầu tư, tốc độ dỡ bỏ trừng phạt và vai trò tương lai của Syria trong cấu trúc khu vực mới.

Tổng thống Syria Ahmed al-Sharaa. (Ảnh: GI)

Cạnh tranh ảnh hưởng và những giới hạn của sự chuyển dịch

Dù phương Tây đang chủ động tiếp cận Syria, quá trình này không hoàn toàn diễn ra suôn sẻ hay đồng thuận. Trên thực tế, việc Damascus được mời tham dự G7 phản ánh một cuộc cạnh tranh ảnh hưởng phức tạp giữa nhiều trung tâm quyền lực tại Trung Đông.

Trong cách nhìn của nhiều nhà phân tích, động thái của phương Tây chủ yếu mang tính chiến lược và biểu tượng hơn là sự thay đổi căn bản về quan điểm đối với Syria. Theo hướng tiếp cận này, Washington đang tìm cách chứng minh khả năng tái định hình trật tự khu vực sau khi ảnh hưởng của Iran suy giảm, đồng thời củng cố vai trò dẫn dắt của Mỹ đối với các đồng minh châu Âu.

Một số ý kiến cho rằng Thổ Nhĩ Kỳ có thể đang thúc đẩy Syria trở thành trung tâm trung chuyển năng lượng và thương mại mới. Trong bối cảnh eo biển Hormuz đối mặt nguy cơ bất ổn kéo dài, khả năng xây dựng các tuyến vận tải dầu khí qua Syria được xem là một lựa chọn chiến lược nhằm đa dạng hóa hành lang năng lượng cho châu Âu.

Nếu kịch bản này thành hiện thực, Syria có thể đóng vai trò quan trọng trong mạng lưới kết nối giữa khu vực Caspi, Địa Trung Hải và châu Âu. Đây cũng là lý do khiến các vấn đề về cơ sở hạ tầng như cửa khẩu Al-Tanf hay hệ thống cảng biển Địa Trung Hải được đặc biệt quan tâm trong các cuộc tiếp xúc gần đây.

Tuy nhiên, sự chuyển dịch này đồng thời đặt ra câu hỏi về tương lai ảnh hưởng của Nga tại Syria. Trong nhiều năm, Moscow duy trì hiện diện quân sự đáng kể tại quốc gia này và coi Syria là một trong những điểm tựa chiến lược quan trọng ở Trung Đông. Nhưng trong bối cảnh Damascus mở rộng quan hệ với phương Tây và Thổ Nhĩ Kỳ, khả năng duy trì vị thế của Nga đang trở nên khó khăn hơn.

Các căn cứ quân sự của Nga tại Syria vì thế trở thành một biến số nhạy cảm. Một số đánh giá cho rằng Mỹ và Thổ Nhĩ Kỳ có thể gây sức ép nhằm thu hẹp vai trò quân sự của Nga trong dài hạn. Dù vậy, việc xử lý vấn đề này sẽ không đơn giản, bởi nó liên quan trực tiếp tới cán cân an ninh khu vực cũng như lợi ích của nhiều cộng đồng tại Syria.

Ngoài ra, phương Tây cũng phải đối mặt với những giới hạn nội tại trong chính sách đối với Damascus. Một mặt, họ muốn sử dụng Syria như một mắt xích trong cấu trúc Trung Đông mới; mặt khác, việc thúc đẩy bình thường hóa quá nhanh với một chính quyền hậu chiến vẫn gây tranh cãi có thể tạo ra phản ứng trái chiều trong nội bộ châu Âu và Mỹ.

Bên cạnh đó, bản thân Syria cũng chưa có đủ nguồn lực để nhanh chóng chuyển hóa các cơ hội chính trị thành năng lực kinh tế thực tế. Việc tái thiết hạ tầng, phục hồi thể chế, kiểm soát an ninh và thu hút đầu tư quốc tế là quá trình lâu dài, đòi hỏi môi trường ổn định mà Damascus hiện chưa hoàn toàn bảo đảm được.

Do đó, lời mời tham dự G7 dù mang ý nghĩa biểu tượng mạnh mẽ, nhưng chưa đồng nghĩa với việc Syria đã thực sự trở lại vị thế bình thường trong hệ thống quốc tế. Đây mới chỉ là bước khởi đầu của một tiến trình tái hội nhập nhiều tầng nấc, phụ thuộc vào khả năng cân bằng lợi ích giữa các cường quốc cũng như năng lực ổn định nội bộ của chính Syria.

Trong dài hạn, tương lai của Damascus sẽ phụ thuộc vào việc nước này có thể chuyển hóa lợi thế địa chiến lược thành năng lực phát triển bền vững hay không. Nếu thành công, Syria có thể trở thành một trung tâm kết nối mới của Trung Đông hậu xung đột. Ngược lại, nếu các mâu thuẫn nội tại tiếp tục kéo dài và cạnh tranh ảnh hưởng giữa các cường quốc ngày càng gay gắt, quốc gia này có nguy cơ tiếp tục trở thành không gian tranh chấp địa chính trị hơn là một chủ thể ổn định của khu vực.

Hùng Anh (CTV)