Châu Âu tìm vị thế trong tiến trình hòa đàm Nga - Ukraine

Ngày 28/5/2026, các Bộ trưởng Ngoại giao Liên minh châu Âu (EU) tham dự cuộc họp không chính thức tại Síp nhằm thảo luận một chủ đề mang tính định hình tương lai: Chiến lược tiếp cận Nga trong trường hợp tiến trình đàm phán hòa bình liên quan đến xung đột tại Ukraine được nối lại.

Các ngoại trưởng Liên minh châu Âu EU tham dự cuộc họp không chính thức tại Cyprus ngày 28/5. Ảnh: EU - Newsroom.

Trong bối cảnh bàn cờ địa chính trị toàn cầu đang trải qua những biến động sâu sắc, sự kiện này không chỉ đơn thuần là một cuộc tham vấn nội bộ. Đây là chỉ dấu rõ ràng cho thấy Brussels đang chủ động “dò đường”, xây dựng những kịch bản ngoại giao đa tầng để thích ứng với một thực tế chiến lược mới, nơi lục địa này phải tự định đoạt không gian an ninh của chính mình mà không thể hoàn toàn dựa dẫm vào các cấu trúc xuyên Đại Tây Dương truyền thống.

Sức ép tự chủ chiến lược

Cuộc họp không chính thức của các ngoại trưởng EU tại Síp diễn ra vào thời điểm cấu trúc an ninh phương Tây đang trải qua những rạn nứt mang tính hệ thống. Những tuyên bố đơn phương mang tính thực dụng từ Nhà Trắng dưới sự điều hành của Tổng thống Mỹ Donald Trump, đặc biệt là các yêu cầu khắt khe về việc đồng minh phải tăng chi tiêu quốc phòng lên mức 5% GDP và việc xem xét lại nghĩa vụ bảo vệ mặc định, đã đẩy châu Âu vào một tình thế không thể trì hoãn.

Các nhà hoạch định chính sách tại Brussels nhận ra rằng, nếu các cuộc đàm phán chiến lược giữa Mỹ và Nga diễn ra mà không có sự tham gia của EU, châu Âu sẽ đối mặt với nguy cơ bị gạt ra ngoài lề một trật tự an ninh mới được định hình ngay trên lục địa của mình. Do đó, việc chủ động phác thảo một chiến lược tiếp cận Moscow trước thềm các diễn biến ngoại giao lớn là một hành động mang tính phòng vệ chiến lược.

Tín hiệu khó đoán từ Washington đang thúc đẩy châu Âu đẩy nhanh chiến lược tự chủ an ninh. Ảnh: NATO.

Sự dịch chuyển này phản ánh một thực tế rằng EU đang phải tự điều chỉnh để không trở thành “con cờ” trên bàn cờ của các siêu cường. Các kênh liên lạc và hợp tác an ninh vốn dựa vào chiếc ô hậu cần của Mỹ giờ đây buộc phải bổ sung bằng những tính toán thực tế của chính châu Âu. Việc dò đường đối thoại với Nga lúc này không xuất phát từ mong muốn chủ quan, mà là một bước đi bắt buộc khi các nguồn lực tài trợ cũ bắt đầu suy giảm và tính dự báo từ phía Washington ngày càng trở nên thấp hơn.

Tiến sĩ Stefan Meister, Trưởng Chương trình Nga và Đông Âu thuộc Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Đức (DGAP) nhận định: “Liên minh châu Âu đang phải đối mặt với một thực tế nghiệt ngã khi chiếc ô an ninh truyền thống từ phía Mỹ không còn là một cam kết bất biến. Cuộc họp tại Síp chứng minh Brussels đã bắt đầu từ bỏ lối tiếp cận thuần cảm tính để chuyển sang một tư duy địa chính trị thực dụng hơn. Việc chuẩn bị một chiến lược tiếp cận Nga vào thời điểm này là bước đi tất yếu nhằm đảm bảo châu Âu giữ được một vị trí chính thức trên bàn đàm phán tương lai, thay vì phải chấp nhận một cấu trúc an ninh do các cường quốc bên ngoài định đoạt.”

Thử thách đồng thuận nội khối

Bất chấp tính cấp bách của tình hình, việc tìm kiếm một lập trường thống nhất đối với vấn đề Nga luôn là bài toán hóc búa nhất đối với khối 27 quốc gia thành viên. Sự chia rẽ sâu sắc về mặt lợi ích và an ninh giữa các khu vực địa lý trong EU đang bộc lộ rõ nét hơn bao giờ hết.

Một mặt, trục Đông Âu và vùng Baltic, dẫn đầu bởi các quốc gia như Ba Lan, Litva và Estonia, vẫn duy trì một lập trường kiên quyết, từ chối mọi hình thức thỏa hiệp hay bình thường hóa quan hệ với Moscow khi các điều kiện về chủ quyền toàn vẹn chưa được bảo đảm tuyệt đối. Đối với nhóm này, bất kỳ sự nhượng bộ nào dù là nhỏ nhất cũng có thể tạo ra một tiền lệ nguy hiểm cho an ninh biên giới của họ.

Bản đồ khu vực Kaliningrad giữa Ba Lan và Litva, điểm nóng chiến lược ở sườn Đông châu Âu. Ảnh minh họa.

Mặt khác, các quốc gia thuộc khu vực Nam Âu và Tây Âu lại thể hiện một cái nhìn thực tế và linh hoạt hơn. Sức ép kinh tế dai dẳng, tình trạng lạm phát và những hệ lụy từ cuộc khủng hoảng năng lượng kéo dài đã làm suy giảm đáng kể sức bền xã hội của nhóm nước này. Họ mong muốn thiết lập một lộ trình từng bước, liên kết giữa tiến trình hạ nhiệt xung đột trên chiến trường với việc tháo gỡ có điều kiện các biện pháp trừng phạt kinh tế. Sự thiếu đồng nhất về mặt tư duy chiến lược này chính là rào cản lớn nhất ngăn cản EU xây dựng được một mặt trận ngoại giao đồng nhất và vững chắc trước một đối thủ có tính tập trung quyền lực cao như Nga.

Theo Giáo sư François Heisbourg, Cố vấn cao cấp về Địa chiến lược tại Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS) có trụ sở tại Paris: “Điểm cốt lõi của hội nghị tại Síp không nằm ở việc EU sẽ đưa ra những điều khoản gì với Moscow, mà là liệu nội bộ khối có thể tự dàn xếp được những mâu chuẫn nội tại hay không. Sự chia rẽ giữa một bên là các quốc gia sát biên giới Nga vốn có tâm lý phòng thủ nghiêm ngặt, và một bên là các nền kinh tế lớn ở Tây Âu muốn tìm kiếm sự ổn định dài hạn, đang đặt EU vào một thử thách sinh tồn về mặt ngoại giao. Nếu không thể tạo ra một tiếng nói chung, mọi chiến lược dò đường của Brussels sẽ dễ dàng bị bẻ gãy và vô hiệu hóa.”

EU đối mặt khoảng trống năng lực quốc phòng

Một trong những yếu tố nền tảng chi phối trực tiếp đến vị thế ngoại giao của EU chính là thực trạng của nền công nghiệp quốc phòng. Mặc dù các nhà lãnh đạo NATO và EU liên tục đưa ra các tuyên bố mạnh mẽ và tạo áp lực lớn lên khối doanh nghiệp tư nhân nhằm mở rộng quy mô các nhà máy sản xuất vũ khí, tiến độ trên thực tế vẫn diễn ra rất chậm chạp.

Năng lực sản xuất quốc phòng chưa theo kịp nhu cầu chiến lược đang tạo áp lực lớn lên khả năng duy trì chính sách răn đe dài hạn của châu Âu. Ảnh: Army Recognition.

Các tập đoàn quốc phòng lớn tại châu Âu như Rheinmetall hay Saab từ chối giải ngân các khoản đầu tư khổng lồ nếu không nhận được các cam kết mua sắm dài hạn mang tính ràng buộc pháp lý từ chính phủ trong hàng thập kỷ. Sự lệch pha này dẫn đến tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng các nguồn cung khí tài thiết yếu, đặc biệt là đạn pháo và hệ thống phòng thủ tên lửa tầm xa.

Khi tiềm lực quân sự tự lực chưa kịp định hình để bù đắp cho khoảng trống mà Mỹ có thể để lại, EU không có đủ đòn bẩy để duy trì một chính sách đối ngoại thuần túy răn đe. Ngoại giao, trong bối cảnh đó, không còn là một lựa chọn ưu tiên mà trở thành một công cụ bắt buộc để quản trị rủi ro. Các nhà hoạch định chính sách châu Âu buộc phải thừa nhận rằng, không thể duy trì một trạng thái đối đầu tiêu hao vô thời hạn khi nền tảng sản xuất công nghiệp nội địa vẫn đang vận hành theo cơ chế thời bình.

Theo Bà Lucie Béraud-Sudreau, Giám đốc Chương trình Chi tiêu Quân sự và Sản xuất Vũ khí tại Viện SIPRI: “Hội nghị Síp phản ánh giới hạn nguồn lực của châu Âu khi các biện pháp áp lực kinh tế đã chạm ngưỡng bão hòa, còn năng lực sản xuất quốc phòng cần nhiều năm nữa mới có thể tự chủ. Trong bối cảnh năng lực quốc phòng nội khối còn hạn chế, việc linh hoạt tìm kiếm giải pháp ngoại giao là bước đi thực tế để bảo vệ lợi ích cốt lõi của lục địa này.”

Vai trò trung gian của Síp

Việc lựa chọn Síp làm nơi diễn ra hội nghị không chính thức lần này mang một hàm ý địa chính trị và biểu tượng sâu sắc. Nằm tại vị trí ngã tư chiến lược giữa châu Âu, Bắc Phi và Trung Đông, Síp từ lâu đã duy trì một mối quan hệ kinh tế, văn hóa và ngoại giao có chiều sâu lịch sử với Nga. Mặc dù tuân thủ nghiêm túc các quyết định chung của liên minh, Nicosia luôn giữ một góc nhìn ôn hòa và ít mang tính đối đầu trực diện hơn so với các thành viên ở Bắc Âu hay Đông Âu.

Síp được xem là không gian ngoại giao trung gian phù hợp để EU thảo luận các vấn đề liên quan Nga và cấu trúc an ninh mới của châu Âu. Ảnh: The Europe.

Sự kiện này phản ánh một xu hướng mới trong nội bộ liên minh: Sự trỗi dậy của nhóm các quốc gia tầm trung và nhỏ trong việc dẫn dắt các chương trình nghị sự nhạy cảm. Khi các trục quyền lực truyền thống như Paris hay Berlin đang gặp những khó khăn nội bộ hoặc có lập trường quá lộ diện, một không gian trung gian như Síp tạo ra môi trường lý tưởng để các bên rà soát lại các lằn ranh đỏ của mình một cách kín đáo và linh hoạt. Đây là bước chuẩn bị cần thiết để xây dựng một bộ khung chính sách mềm dẻo hơn, giảm bớt tính định kiến để mở đường cho các bước can dự ngoại giao thực chất trong tương lai.

Tiến sĩ Ian Lesser, Phó Chủ tịch kiêm Giám đốc Văn phòng Brussels của Quỹ German Marshall (GMF) nhấn mạnh: “Vị trí địa lý và đặc điểm ngoại giao của Síp mang lại cho Hội nghị này một không gian tương đối kín đáo và ít áp lực hơn so với các cuộc họp chính thức tại Brussels. Điều này cho thấy EU đang tận dụng sự đa dạng của các quốc gia thành viên để tiếp cận một vấn đề phức tạp như quan hệ với Nga. Síp không chỉ là nơi tổ chức, mà vai trò cầu nối của các quốc gia Nam Âu sẽ là nhân tố quan trọng giúp làm giảm bớt những cái đầu nóng, tạo điều kiện cho một chiến lược tiếp cận mang tính thực tế và khả thi.”

Định hình cấu trúc an ninh mới

Nhìn về tương lai dài hạn, việc EU xây dựng chiến lược tiếp cận Nga buộc khối này phải đối diện với một sự thật rằng cấu trúc an ninh cũ của châu Âu đã hoàn toàn đổ vỡ và không thể khôi phục về trạng thái nguyên bản. Mọi kịch bản về việc nối lại đối thoại, thiết lập các biện pháp xây dựng lòng tin hay dỡ bỏ từng phần các lệnh trừng phạt sẽ không thể diễn ra một chiều. Moscow chắc chắn sẽ đưa ra những yêu cầu rất cao về mặt pháp lý an ninh, bao gồm việc định vị lại tầm ảnh hưởng địa chiến lược và yêu cầu các bảo đảm vững chắc về việc không mở rộng cấu trúc quân sự của phương Tây sát biên giới Nga.

Rào cản lớn nhất đối với EU là làm sao vừa có thể đối thoại với Nga để ổn định tình hình, vừa không đi ngược lại các cam kết dài hạn đối với các quốc gia đối tác và giữ vững các giá trị nền tảng của liên minh. Tiến trình này đòi hỏi một tư duy ngoại giao đa tầng, nơi các biện pháp răn đe quân sự và các kênh đối thoại chính trị phải được vận hành song song một cách nhịp nhàng. Châu Âu cần hiểu rằng, trong một trật tự thế giới đa cực, việc thiếu linh hoạt trong chiến lược sẽ tự tước đi cơ hội định hình luật chơi của chính mình.

EU đứng trước yêu cầu định hình cấu trúc an ninh mới trong quan hệ với Nga. Ảnh minh họa.

Ông Andrey Kortunov, Giám đốc học thuật Hội đồng Quan hệ Quốc tế Nga (RIAC) cho biết: “Nga sẽ tiếp cận mọi tiến trình đối thoại tương lai với một tư duy hoàn toàn khác, dựa trên thực tế địa chính trị mới và những thay đổi sâu sắc về mặt an ninh trên thực địa. Moscow sẽ không chấp nhận những khuôn khỏi mang tính áp đặt từ phía Brussels. Nếu các nhà ngoại giao EU nhóm họp tại Síp thực sự muốn chuẩn bị cho một tiến trình nghiêm túc, họ phải sẵn sàng thảo luận về một cấu trúc an ninh toàn diện và bình đẳng, nơi các lợi ích cốt lõi của Nga được tôn trọng một cách thực chất bằng văn bản mang tính ràng buộc pháp lý quốc tế.”

Có thể nói, Hội nghị tại Síp không đơn thuần là một cuộc tham vấn thường kỳ, mà là tuyên bố chấm dứt kỷ nguyên ảo tưởng về một cấu trúc an ninh bất biến tại EU. Việc chủ động định hình thế ứng xử với Moscow chứng minh Brussels đang buộc phải từ bỏ tư duy thụ động để bước vào một cuộc chơi địa chính trị thực dụng và góc cạnh hơn.

Dù rạn nứt nội khối vẫn là bài toán chưa có lời giải, xu hướng tự chủ chiến lược đã trở thành một tất yếu khách quan. Trong một trật tự đa cực đầy biến động, châu Âu không còn lựa chọn nào khác ngoài việc phải tự làm chủ vận mệnh của chính mình, thay vì tiếp tục đặt cược tương lai vào một chiếc ô an ninh không còn mang tính bảo đảm.

Thanh Giang