“Treo đầu dê, bán thịt chó” - nguồn gốc và dị bản

Độc giả Phạm Minh Thành hỏi: “Trước đây tôi có đọc một bài viết dẫn gốc Hán của câu “Treo đầu dê, bán thịt chó” cùng một số dị bản, nhưng hiện tại tôi không còn nhớ chính xác. Vậy, xin chuyên mục Cà kê chuyện chữ nghĩa giúp tôi: 1. Tìm lại bản gốc Hán của “Treo đầu dê, bán thịt chó” và những dị bản của nó; 2. Cho biết câu này là thành ngữ hay tục ngữ và nghĩa khái quát của nó như thế nào.

Xin trân trọng cảm ơn”.

Trả lời:

Về thể loại, “Treo đầu dê, bán thịt chó” là câu nói đưa ra một nhận xét theo lối ẩn dụ (thay cho từ bịp bợm, lừa đảo) chứ không phải là đúc kết kinh nghiệm, nên đây là thành ngữ, không phải tục ngữ.

Về gốc Hán, thành ngữ “Treo đầu dê, bán thịt chó” gần như là đối dịch từ câu “Quải dương đầu, mại cẩu nhục – 挂羊頭賣狗肉”, dị bản là Huyền dương đầu, mại cẩu nhục – 懸羊頭賣狗肉” (ở đây, huyền 懸 hay quải 挂 đều có nghĩa là treo; dương đầu 羊頭 là đầu dê; mại 賣 là bán; cẩu nhục 狗肉 là thịt chó).

Về dị bản, Hán ngữ đại từ điển cho rằng, xuất xứ sớm và ban đầu của câu này vốn là “Huyền ngưu thủ, mại mã nhục – 懸牛首, 賣馬肉”, và dẫn câu trong sách Án Tử Xuân Thu: “...do huyền ngưu thủ ư môn, nhi mại mã nhục ư nội dã – 猶懸牛首於門, 而賣馬肉於內也, nghĩa là: cũng như treo đầu bò ngoài cửa mà bên trong lại bán thịt ngựa vậy.

Trong tiếng Việt, bản “Treo đầu dê, bán thịt chó”, có dị bản rút gọn là “Treo dê bán chó” và các bản đồng nghĩa: “Rao mật gấu, bán mật heo”, “Rao ngọc, bán đá”,...

Ta thấy một điểm chung: dù là thành ngữ gốc Hán hay Việt, cái được trưng ra để giới thiệu, mời gọi thường có giá trị cao, còn cái bán ra thì bề ngoài nhìn có vẻ giống với thứ được giới thiệu, nhưng thực ra nó lại là loại khác, kém giá trị hơn nhiều. Chúng đi với nhau theo từng cặp đối lập: thịt bò – thịt ngựa; thịt dê – thịt chó; mật gấu – mật lợn; ngọc – đá.

Về ý nghĩa, thành ngữ “Treo đầu dê bán thịt chó” hầu như đều được mọi người hiểu và dùng đúng. Tuy nhiên, trong thực tế thì cách giải thích của một số từ điển lại chưa thật xác đáng. Ví dụ sách Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam (GS. Nguyễn Lân) giảng câu này là: “Chê những kẻ nói và làm không ăn khớp với nhau”. Đến Từ điển từ và ngữ Việt Nam (cùng một tác giả), GS. Nguyễn Lân giảng: “Chê những kẻ nói một đàng, làm một nẻo” và lấy ví dụ “Hắn khoe khoang là làm việc ích quốc lợi dân, nhưng thực ra chỉ là treo đầu dê bán thịt chó mà thôi”.

Lời giảng trong hai cuốn từ điển của GS. Nguyễn Lân không chính xác. Vì thông qua lối nói ẩn dụ, thành ngữ này nhằm vạch trần, tố cáo, chứ không phải là “chê”; đó là hành vi lừa đảo, bịp bợm, chứ không chỉ là “nói và làm không ăn khớp với nhau” (“nói và làm không ăn khớp với nhau” có thể hiểu: chỉ nói, không làm; nói nhiều, làm ít; nói không đi đôi với làm... chứ không phải bịp bợm, lừa đảo, gian dối).

Có thể hình dung chiêu bài “Treo đầu dê, bán thịt chó” như sau: Chủ quán treo cái đầu dê để “làm hàng”, khiến khách tưởng quán vừa mổ dê, đầu còn treo trước cửa. Tuy nhiên, thực tế chỉ có mỗi cái đầu dê là thật, còn thứ chế biến cho thực khách là thịt chó. Rõ ràng đó là hành vi lừa đảo, bịp bợm.

Thế nên, Hán ngữ đại từ điển giảng Quải dương đầu, mại cẩu nhục là: “vị dụng chiêu bàn biển nhân, tỉ dụ danh thực bất phù – 謂用招牌騙人, 比喻名實不符”, nghĩa là: dùng chiêu bài lừa bịp người ta, ví với việc danh không đúng với thực. Còn Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên – Trung tâm từ điển học Vietlex) giảng là: “ví hành động bịp bợm, dùng nhãn hiệu đẹp đẽ để đánh lừa”. Cả hai đều gặp nhau ở điểm cốt lõi: đây là hành vi lừa dối có chủ ý, không phải “nói và làm không ăn khớp”.

Lý Thủy (CTV)