Nỗ lực ngừng bắn 45 ngày Mỹ - Iran: “cánh cửa hẹp” để tránh một vòng xoáy leo thang mới

Trong bối cảnh xung đột bước sang tuần thứ sáu, Mỹ, Iran và các bên trung gian khu vực đang thúc đẩy một đề xuất ngừng bắn kéo dài 45 ngày - một động thái mang tính “chạy đua với thời gian” nhằm ngăn chặn nguy cơ leo thang rộng hơn. Theo Axios, dẫn nguồn từ bốn quan chức Mỹ, Israel và khu vực, các cuộc đàm phán bí mật đang được tiến hành, phản ánh mức độ khẩn cấp của nỗ lực ngoại giao hiện nay.

Các nhà trung gian về Iran đang thực hiện nỗ lực cuối cùng nhằm hướng tới một lệnh ngừng bắn kéo dài 45 ngày, theo Axios. (Ảnh tư liệu Reuters)

Khuôn khổ ngừng bắn 45 ngày: “phép thử” lòng tin chiến lược

Các cuộc tiếp xúc gián tiếp giữa Washington và Tehran hiện đang được đẩy mạnh thông qua các kênh trung gian khu vực, phản ánh tính chất khẩn cấp của tiến trình ngoại giao. Đề xuất ngừng bắn 45 ngày vì vậy không chỉ mang ý nghĩa giảm nhiệt trước mắt, mà còn được thiết kế như một phép thử lòng tin chiến lược - yếu tố vốn thiếu hụt sâu sắc trong quan hệ song phương suốt nhiều thập kỷ.

Trong cách tiếp cận của nhiều nhà quan sát, đây là một “giải pháp cầu nối” – một bước đi tạm thời nhằm tạo ra khoảng đệm cần thiết để các bên tiến tới các vòng đàm phán sâu hơn. Nếu được thực thi, thỏa thuận này có thể giúp thiết lập các cơ chế kiểm chứng và giám sát quốc tế, đồng thời tạo cơ hội đánh giá mức độ thiện chí và khả năng tuân thủ của mỗi bên. Tuy nhiên, khả năng đạt được thỏa thuận trong thời gian ngắn vẫn bị đánh giá là thấp, cho thấy mức độ phức tạp và sự thiếu tin cậy mang tính cấu trúc giữa Mỹ và Iran, dù nhiều phân tích coi đây là “cơ hội cuối cùng” để tránh một vòng xoáy leo thang mới.

Trọng tâm của các cuộc thương lượng không chỉ là một lệnh ngừng bắn đơn thuần, mà là việc xác lập các điều kiện cụ thể để tạm dừng xung đột trong khi vẫn duy trì đòn bẩy chiến lược cho các bên. Theo các nguồn tin, khuôn khổ đề xuất bao gồm việc chấm dứt các cuộc tấn công đường không của Iran nhằm vào các mục tiêu tại vùng Vịnh, bảo đảm lưu thông an toàn qua eo biển Hormuz và mở ra không gian cho các nỗ lực ngoại giao hướng tới một thỏa thuận lâu dài. Điều này cho thấy thỏa thuận 45 ngày, nếu đạt được, sẽ đóng vai trò như một “giải pháp cầu nối” – không phải để kết thúc xung đột, mà để kiểm soát nhịp độ leo thang.

Thời điểm của các cuộc đàm phán đặc biệt nhạy cảm. Kể từ khi Iran triển khai chiến dịch tấn công bằng tên lửa đạn đạo, tên lửa hành trình và thiết bị bay không người lái từ ngày 28/2 nhằm vào UAE và các nước láng giềng, xung đột đã lan rộng sang Kuwait và Iraq, đồng thời tác động trực tiếp tới hạ tầng năng lượng then chốt. Các vụ tấn công gần đây, bao gồm cuộc tập kích bằng UAV vào kho dầu gần Basra hay sự cố cháy tại cơ sở khí đốt Habshan của ADNOC do mảnh vỡ đánh chặn, cho thấy chiến sự đang tiến gần tới những “điểm nghẽn chiến lược” của thị trường năng lượng toàn cầu.

Bối cảnh lịch sử: cái bóng dài của đối đầu

Các nỗ lực ngoại giao hiện nay diễn ra trong cái bóng dài của lịch sử đối đầu Mỹ – Iran, bắt đầu từ Cách mạng Iran 1979, tiếp nối với thỏa thuận hạt nhân JCPOA 2015 và việc Mỹ rút khỏi thỏa thuận này năm 2018. Những diễn biến sau đó, đặc biệt là căng thẳng leo thang năm 2020, đã làm xói mòn nghiêm trọng lòng tin – yếu tố then chốt cho bất kỳ tiến trình hòa giải nào.

Trong bối cảnh đó, đề xuất ngừng bắn 45 ngày mang tính chất của một giải pháp chuyển tiếp hơn là một khuôn khổ hòa bình lâu dài. Nó gợi nhớ đến các thỏa thuận tạm thời từng xuất hiện trong các cuộc xung đột Trung Đông, nơi mục tiêu chính không phải là giải quyết tận gốc, mà là kiểm soát leo thang và “mua thời gian chiến lược”.

Vai trò trung gian: nhân tố then chốt nhưng giới hạn

Các Ngoại trưởng Badr Abdelatty của Ai Cập, Hoàng tử Faisal bin Farhan Al Saud của Saudi Arabia, Ishaq Dar của Pakistan và Hakan Fidan của Thổ Nhĩ Kỳ gặp nhau để thảo luận về việc hạ nhiệt căng thẳng khu vực, trong bối cảnh xung đột Mỹ–Israel với Iran, tại Islamabad, Pakistan, ngày 29 tháng 3 năm 2026. Ảnh: Muammer Tan/Bộ Ngoại giao Thổ Nhĩ Kỳ

Một trong những yếu tố quyết định tiến trình đàm phán là vai trò của các quốc gia trung gian như Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ, Oman, Qatar và có thể cả Ai Cập. Với khả năng duy trì quan hệ với cả Washington và Tehran, các nước này đã tạo ra những kênh liên lạc thiết yếu, giúp giảm thiểu nguy cơ hiểu lầm và duy trì đối thoại trong bối cảnh căng thẳng. Đây không chỉ là vai trò trung gian kỹ thuật, mà còn là biểu hiện của lợi ích chiến lược chung trong việc ngăn chặn xung đột vượt tầm kiểm soát.

Tuy nhiên, vai trò trung gian này cũng có những giới hạn nhất định, khi các lợi ích chiến lược cốt lõi của hai bên vẫn còn cách biệt lớn. Phản ứng quốc tế nhìn chung mang tính thận trọng, khi Liên minh châu Âu tiếp tục nhấn mạnh giải pháp ngoại giao, còn Liên Hợp Quốc cảnh báo về các hệ lụy nhân đạo nếu xung đột leo thang.

Theo các nguồn tin, khoảng thời gian 45 ngày được thiết kế để hai bên kiểm chứng mức độ tuân thủ, trao đổi tù nhân (nếu cần) và khởi động các cuộc đối thoại gián tiếp về bảo đảm an ninh dài hạn. Nói cách khác, đây là một “phép thử thực địa” đối với lòng tin – yếu tố vốn thiếu hụt trong quan hệ Mỹ – Iran.

Tổng thống Donald Trump chưa bình luận trực tiếp về các cuộc đàm phán, song trước đó bày tỏ tin tưởng Mỹ có thể mở lại eo biển Hormuz “nếu có thêm thời gian”. Phát biểu này phản ánh cách tiếp cận quen thuộc của Washington: kết hợp sức ép quân sự với không gian ngoại giao, đồng thời thúc đẩy các đồng minh vùng Vịnh chia sẻ gánh nặng an ninh.

Trong khi đó, các lãnh đạo khu vực như Tổng thống UAE Sheikh Mohamed bin Zayed và Thái tử Saudi Arabia Mohammed bin Salman đã tăng cường tiếp xúc với Mỹ và các đối tác quốc tế, nhấn mạnh nhu cầu cấp thiết bảo vệ cơ sở hạ tầng dân sự, tuyến hàng hải và nguồn cung năng lượng toàn cầu – những yếu tố đang bị đặt vào tình trạng rủi ro cao.

Tác động khu vực: ổn định mong manh và nguy cơ gián đoạn toàn cầu

Một người biểu tình giơ hai tay trong cuộc biểu tình phản đối chiến tranh, kêu gọi chấm dứt xung đột Mỹ–Israel với Iran, tại Tel Aviv. Ảnh: Reuters.

Nếu đạt được, lệnh ngừng bắn 45 ngày sẽ tạo ra những tác động đáng kể trên nhiều phương diện. Về quân sự, nguy cơ đối đầu trực tiếp có thể được giảm thiểu, đồng thời tạo điều kiện cho việc tái bố trí lực lượng. Về kinh tế, một lệnh ngừng bắn thành công, dù chỉ kéo dài 45 ngày, có thể ngay lập tức giảm áp lực lên các tài sản năng lượng chiến lược tại vùng Vịnh. Trong thời gian ngắn, điều này đồng nghĩa với việc giảm nguy cơ gián đoạn nguồn cung, ổn định giá dầu và hạ nhiệt tâm lý thị trường, qua đó ảnh hưởng tích cực tới tâm lý nhà đầu tư. Trên phương diện nhân đạo, việc mở ra các hành lang viện trợ có thể góp phần giảm bớt áp lực đối với dân thường tại các khu vực bị ảnh hưởng. Đồng thời, về ngoại giao, đây có thể là nền tảng ban đầu cho các tiến trình đàm phán dài hạn.

Thực tế cho thấy thị trường năng lượng toàn cầu đã phản ứng nhạy cảm với các tín hiệu từ tiến trình đàm phán, cho thấy mức độ gắn kết chặt chẽ giữa an ninh khu vực và ổn định kinh tế toàn cầu.

Tuy nhiên, ý nghĩa lớn hơn nằm ở việc ngăn chặn kịch bản xấu nhất: sự đóng cửa của eo biển Hormuz – tuyến vận chuyển khoảng 1/5 nguồn cung dầu toàn cầu. Trong bối cảnh các cuộc tấn công đã ảnh hưởng tới nhà máy điện, cơ sở khử mặn tại Kuwait, cơ sở khí đốt tại Abu Dhabi và kho dầu tại miền nam Iraq, bất kỳ sự leo thang nào cũng có thể gây ra hiệu ứng dây chuyền đối với kinh tế toàn cầu.

Nếu được duy trì và chuyển hóa thành một thỏa thuận dài hạn, lệnh ngừng bắn có thể đánh dấu bước ngoặt sau hơn năm tuần giao tranh khốc liệt khiến nhiều dân thường và binh sĩ thiệt mạng, hàng trăm người bị thương. Tuy nhiên, lịch sử các thỏa thuận tương tự trong khu vực cho thấy, việc chuyển từ “tạm dừng” sang “hòa bình bền vững” luôn là chặng đường dài và đầy bất định.

Triển vọng: cơ hội hẹp trong bài toán nhiều ẩn số

Cho đến nay, chưa có xác nhận chính thức từ Nhà Trắng, Tehran hay các chính phủ vùng Vịnh, và các nguồn tin ngoại giao đều mô tả tiến trình này là “nhạy cảm và ở giai đoạn đầu”. Việc Axios dẫn các nguồn tin Israel cũng cho thấy yếu tố phối hợp với đồng minh thân cận của Mỹ vẫn là một biến số quan trọng.

Trong tổng thể, các cuộc đàm phán hiện nay phản ánh một thực tế: chi phí kinh tế và nhân đạo ngày càng gia tăng đang buộc các bên phải cân nhắc lại chiến lược. Tuy nhiên, chính những áp lực này cũng khiến không gian thỏa hiệp trở nên mong manh hơn.

Thỏa thuận ngừng bắn 45 ngày, nếu đạt được, sẽ không phải là đích đến mà chỉ là một “khoảng lặng chiến lược”. Nhưng trong bối cảnh hiện nay, ngay cả một khoảng lặng như vậy cũng có thể là yếu tố quyết định giữa việc kiểm soát xung đột và để nó trượt dài thành một cuộc khủng hoảng khu vực với hệ lụy toàn cầu.

Iran yêu cầu bồi thường và các bảo đảm an ninh từ Mỹ và Israel như một điều kiện cho lệnh ngừng bắn, trong bối cảnh ngoại giao khu vực gia tăng. Ảnh: bne IntelliNews

Bài toán kiểm chứng: điểm nghẽn then chốt

Dù vậy, thách thức lớn nhất vẫn nằm ở cơ chế kiểm chứng và thực thi. Các đề xuất hiện tại bao gồm việc triển khai quan sát viên quốc tế, sử dụng hình ảnh vệ tinh và các trạm giám sát mặt đất. Tuy nhiên, kinh nghiệm từ các thỏa thuận trước cho thấy đây thường là điểm yếu lớn nhất – “gót chân Achilles” của mọi thỏa thuận ngừng bắn.

Do đó, khoảng thời gian 45 ngày không chỉ mang ý nghĩa tạm dừng xung đột, mà còn là phép thử đối với hiệu quả của các cơ chế giám sát cũng như mức độ cam kết thực chất của các bên tham gia.

Cơ hội mong manh giữa áp lực leo thang

Nhìn tổng thể, các cuộc đàm phán hiện nay phản ánh rõ một nghịch lý quen thuộc trong quan hệ quốc tế: ngoại giao thường chỉ đạt được bước tiến khi nguy cơ xung đột lên tới đỉnh điểm. Sự đồng thuận của báo chí quốc tế cho thấy đây là một nỗ lực khẩn cấp nhằm tránh leo thang chiến tranh khu vực, nhưng đồng thời cũng khẳng định rằng thỏa thuận 45 ngày chỉ mang tính tạm thời.

Sự khác biệt trong cách tiếp cận – từ góc nhìn “cơ hội cuối cùng” của Axios, sự thận trọng của Reuters và Associated Press, cho đến các phân tích dài hạn của The Economic Times hay tác động thị trường được Bloomberg nhấn mạnh – cho thấy một bức tranh đa chiều nhưng thống nhất ở nhận định: rủi ro vẫn hiện hữu ở mức cao.

Những rủi ro đó không chỉ đến từ sức ép và các tối hậu thư từ phía Mỹ, mà còn từ lập trường cứng rắn của Iran và nguy cơ xung đột lan rộng sang các cơ sở năng lượng tại vùng Vịnh – yếu tố có thể gây ra những hệ lụy vượt xa phạm vi khu vực.

Trong những giờ tới, kết quả của các cuộc thương lượng sẽ không chỉ quyết định số phận của một thỏa thuận ngừng bắn tạm thời, mà còn có thể định hình lại quỹ đạo an ninh Trung Đông và tác động sâu rộng tới trật tự kinh tế – chính trị toàn cầu.

Thanh Liên