Mỹ và Iran trước cơ hội đạt thỏa thuận chấm dứt chiến tranh

Sau nhiều tuần liên tiếp đối đầu quân sự tại Trung Đông, đặc biệt quanh eo biển Hormuz, Mỹ và Iran đang đứng trước một nghịch lý quen thuộc của địa chính trị hiện đại: chiến sự chưa thực sự chấm dứt, nhưng cả hai bên đều ngày càng có lý do để phải tìm tới một thỏa thuận hòa bình. Và hiện cuộc xung đột giữa Mỹ và Iran đang đứng trước một ngã rẽ quyết định. Sau những giai đoạn đối đầu nảy lửa, cả Washington và Tehran dường như đang cùng tham gia vào một ván bài chính trị phức tạp: một mặt vẫn duy trì những đòn tấn công mang tính răn đe, mặt khác lại ráo riết tìm kiếm một “lối thoát danh dự” thông qua bàn đàm phán.

Nếu thỏa thuận Mỹ-Iran được ký kết, một quy trình đàm phán toàn diện kéo dài 30 ngày sẽ bắt đầu. Ảnh: Haberler.

Hãng tin Axios cho biết, chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump đang tiến gần tới một thỏa thuận bước đầu với Iran dưới dạng bản ghi nhớ dài một trang, nhằm chấm dứt xung đột hiện nay và mở đường cho các cuộc đàm phán hạt nhân chi tiết hơn.

Đề xuất mới nhất của Mỹ có nội dung gì?

Theo khuôn khổ được đề xuất trong bản ghi nhớ (MOU), Iran sẽ dỡ bỏ các hạn chế đối với việc vận chuyển hàng hóa qua eo biển Hormuz đã được áp dụng từ đầu tháng 3, gây tắc nghẽn dòng chảy năng lượng và vận tải biển toàn cầu. Đồng thời, Mỹ sẽ dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran được áp đặt vào ngày 13 tháng 4, vốn đã chặn đứng một nguồn thu nhập quan trọng của nước này. Các điều khoản chính của khuôn khổ này cũng được cho là bao gồm việc tạm dừng làm giàu uranium của Iran, dỡ bỏ các lệnh trừng phạt của Mỹ đối với Iran và việc giải phóng hàng tỷ đô la tiền của Iran đang bị đóng băng trên toàn thế giới.

Các cuộc tấn công mới đang gây áp lực lên thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran, trong khi Mỹ chờ đợi phản hồi từ Iran về đề xuất hòa bình. Ảnh: Mathrubhumi.

Các quan chức Mỹ cũng đã phát tín hiệu rằng hai bên đang ở thời điểm gần đạt được thỏa thuận nhất kể từ khi chiến tranh bắt đầu. Tổng thống Trump nói với các phóng viên hôm 6/5: “Chúng tôi đã có những cuộc đàm phán rất tốt trong 24 giờ qua, và rất có thể chúng tôi sẽ đạt được một thỏa thuận”. Trong một sự kiện vận động tranh cử trực tuyến với những người ủng hộ đảng vào cuối ngày 6/5, ông Trump nói về cuộc chiến: "Nó sẽ nhanh chóng kết thúc."

Trước đó, hôm 5/5, Tổng thống đã tạm dừng “Dự án Tự do”, chiến dịch mới được khởi động nhằm hướng dẫn các tàu bị mắc kẹt ra khỏi eo biển Hormuz , đồng thời chỉ ra “tiến bộ lớn” trong các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran.

Diễn biến mới này diễn ra trong bối cảnh, những ngày gần đây, các cuộc đáp trả quân sự giữa Washington và Tehran tiếp tục diễn ra. Mỹ cáo buộc Iran tấn công tàu chiến Mỹ bằng tên lửa và UAV, trong khi Iran tố ngược Washington vi phạm lệnh ngừng bắn bằng các cuộc không kích vào tàu dầu và khu vực ven biển. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là ngay cả trong lúc giao tranh tiếp diễn, cả hai phía vẫn liên tục khẳng định rằng “lệnh ngừng bắn chưa sụp đổ” và các kênh đàm phán vẫn đang hoạt động.

Iran đang xem xét đề xuất của Mỹ về việc chấm dứt chiến tranh, mặc dù các yêu cầu chính vẫn chưa được giải quyết. Ảnh: Armenpress.

Điều đó cho thấy mục tiêu hiện nay của cả Mỹ lẫn Iran không còn là giành chiến thắng tuyệt đối trên chiến trường, mà là tìm một lối thoát chính trị đủ chấp nhận được cho cả hai.

Đối với chính quyền của Tổng thống Donald Trump, cuộc chiến với Iran đang dần trở thành một gánh nặng chiến lược. Chi phí quân sự tăng cao, nguy cơ Mỹ bị kéo vào một cuộc xung đột kéo dài tại Trung Đông, cùng sức ép từ giá dầu leo thang đang tạo ra áp lực lớn với Nhà Trắng. Giá dầu Brent có thời điểm vượt ngưỡng 110 USD/thùng sau các vụ đụng độ mới nhất quanh Hormuz, cho thấy thị trường toàn cầu cực kỳ nhạy cảm với bất kỳ tín hiệu leo thang nào. Quan trọng hơn, Washington hiểu rằng khó có thể đạt được những mục tiêu tối đa từng đặt ra, như làm suy yếu hoàn toàn chính quyền Iran hay nhanh chóng khôi phục tự do hàng hải tại Hormuz bằng biện pháp quân sự. Sau nhiều tháng giao tranh, Iran vẫn duy trì được khả năng gây sức ép lên tuyến hàng hải chiến lược bậc nhất thế giới.

Giá nhiên liệu tăng vọt do xung đột ở Trung Đông đang thử thách sự ủng hộ dành cho Tổng thống Donald Trump tại Mỹ. Ảnh: AP.

Về phía Tehran, Iran cũng có những động lực riêng để tránh một cuộc chiến kéo dài. Nền kinh tế nước này vốn đã chịu áp lực nặng nề bởi trừng phạt và bất ổn kéo dài. Các đòn không kích của Mỹ và Israel trong giai đoạn đầu xung đột gây thiệt hại đáng kể cho cơ sở hạ tầng quân sự và hàng ngũ chỉ huy. Dù giới lãnh đạo Iran vẫn thể hiện lập trường cứng rắn, Tehran hiểu rằng một cuộc chiến tiêu hao lâu dài với Mỹ sẽ khiến cái giá kinh tế và xã hội ngày càng lớn hơn.

Chương trình hạt nhân là trọng tâm của các cuộc đàm phán

Chương trình hạt nhân của Iran, mà Mỹ và Israel viện dẫn làm lý do để phát động chiến tranh, từ lâu đã là điểm vướng mắc trong các cuộc đàm phán. Iran được cho là sở hữu khoảng 440 kg uranium được làm giàu đến 60%. Để chế tạo vũ khí hạt nhân, cần phải có mức uranium làm giàu 90%. Theo Kế hoạch Hành động Toàn diện chung (JCPOA) ký kết với một số quốc gia khác, Iran được phép làm giàu uranium đến 3,67%, đủ để phát triển chương trình điện hạt nhân. Giờ đây, Mỹ yêu cầu mức làm giàu này phải giảm xuống 0%.

Phóng viên Almigdad Alruhaid của Al Jazeera cho biết Iran đã đặt ra “lằn ranh đỏ rất cứng rắn” đối với vấn đề hạt nhân. Ông nói: “Chương trình làm giàu uran là điều không thể đem ra thương lượng”.

Ảnh chụp lò phản ứng tại nhà máy điện hạt nhân ở Bushehr, ngày 25 tháng 2 năm 2009. Ảnh: Reuters.

Cựu trợ lý Ngoại trưởng Mỹ Mark Kimmitt cũng nhận định yêu cầu Iran ngừng hoàn toàn hoạt động làm giàu urani là thiếu thực tế và khó được Tehran chấp nhận. Ông nói: “Nếu có điều gì Iran sẽ kiên quyết bảo vệ trong các cuộc đàm phán này, thì đó là quyền làm giàu urani ở mức 3,67%, vốn được cho phép theo các hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân”. Ông Kimmitt lưu ý ngay cả thỏa thuận hạt nhân năm 2015 cũng cho phép Iran tiếp tục làm giàu urani ở mức giới hạn. Sau khi ông Trump rút Mỹ khỏi thỏa thuận năm 2018, Tehran đã nâng mức làm giàu lên tới 60%. Tuy nhiên, ông cho rằng Washington có thể muốn Iran đưa kho urani đã làm giàu ra khỏi lãnh thổ nước này hoặc pha loãng xuống mức không còn khả năng sử dụng cho mục đích quân sự. Dẫu vậy, theo phóng viên Alruhaid, Tehran đang phản đối mạnh mẽ khả năng chuyển giao kho urani hiện có.

Căng thẳng tại eo biển Hormuz vẫn tiếp diễn

Ngoài vấn đề hạt nhân, quyền kiểm soát eo biển Hormuz cũng nổi lên như một trong những nội dung trọng tâm trên bàn đàm phán. Việc Mỹ tiếp tục phong tỏa eo biển Hormuz, mà Mỹ yêu cầu Iran mở cửa cho tất cả các tàu thuyền đi qua chứ không chỉ những tàu được sự cho phép của Mỹ , đã làm gia tăng căng thẳng giữa hai bên.

Hôm 6/5, lực lượng Mỹ đã tấn công một tàu chở dầu treo cờ Iran ở eo biển Hormuz vì bị cáo buộc vi phạm lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ, Bộ Tư lệnh Trung ương Mỹ (CENTCOM) cho biết tàu chở dầu, được xác định là M/T Hasna, di chuyển trên vùng biển quốc tế đến một cảng của Iran trên Vịnh Oman và đã không tuân thủ “nhiều cảnh báo” rằng tàu này đang vi phạm lệnh phong tỏa. Theo CENTCOM, lực lượng Mỹ đã bắn nhiều phát đạn từ pháo của một tàu hải quân Mỹ, làm vô hiệu hóa tàu chở dầu của Iran.

Theo thỏa thuận được đề xuất, cả Mỹ và Iran sẽ dỡ bỏ lệnh phong tỏa eo biển Hormuz. Ảnh: Reuters.

Trong khi đó, các đồng minh vùng Vịnh của Mỹ, vốn hứng chịu phần lớn các đòn đáp trả từ Iran, đang gây sức ép để khôi phục tự do hàng hải tại eo biển Hormuz mà không kèm điều kiện. Iran đã tiến hành nhiều cuộc tấn công nhằm vào các quốc gia vùng Vịnh, chủ yếu nhắm vào tài sản quân sự Mỹ, sau khi Mỹ và Israel mở chiến dịch không kích hôm 28/2.

Triển vọng của một thỏa thuận

Các quan chức Mỹ được cho là tin rằng các nhà lãnh đạo Iran đang lưỡng lự, khiến việc đạt được thỏa thuận trở nên khó khăn. Chính quyền ông Trump trước đó cho biết vòng đàm phán đầu tiên đã thất bại vì phái đoàn Iran phải quay trở lại Tehran để xin phép ký kết thỏa thuận. Ngoại trưởng Marco Rubio phát biểu hôm 5/5: “Chúng ta không cần phải có thỏa thuận cuối cùng được viết ra trong một ngày. Nhưng chúng ta cần một giải pháp ngoại giao rõ ràng về các vấn đề mà họ sẵn sàng đàm phán và mức độ nhượng bộ mà họ sẵn sàng thực hiện ngay từ đầu để đạt được hiệu quả.”

Trong khi đó, Tổng thống Trump cảnh báo rằng mặc dù chiến tranh “có cơ hội rất tốt để kết thúc, ... nếu nó không kết thúc, chúng ta sẽ phải quay lại ném bom dữ dội vào họ”. Trong suốt cuộc chiến, ông Trump đã nhiều lần ám chỉ rằng Iran sẵn sàng đạt được một thỏa thuận, đồng thời ông cũng đe dọa sẽ xóa sổ “cả một nền văn minh”. Cho đến nay, Mỹ và Iran vẫn chưa đạt được thỏa thuận hòa bình lâu dài hơn, khiến hai bên rơi vào bế tắc và các cuộc tấn công quân sự có thể tiếp tục bất cứ lúc nào.

Ông Ali Vaez, giám đốc Dự án Iran tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế, cho rằng trong bối cảnh các cuộc xung đột gần đây, cả hai bên có thể phải thỏa hiệp. Ông nói thêm: "Cả hai bên hoặc phải nhượng bộ một cách khó khăn hoặc để ngỏ những điểm bất đồng chính nếu muốn đạt được một khuôn khổ thỏa thuận cuối cùng."

Clemens Chay, nghiên cứu viên cao cấp về địa chính trị tại Tổ chức Nghiên cứu Người quan sát có trụ sở tại UAE, cho rằng hai bên đang tham gia vào một “quá trình đàm phán liên tục, dù đầy biến động”. Ông nhận định: "Ngay cả khi cả hai bên đều công khai áp dụng những lập trường cứng rắn, đôi khi là thế đối đầu một mất một còn, thì thực tế gần như chắc chắn là một quá trình nhượng bộ trong im lặng: cả hai bên đều đang tìm kiếm một công thức cho phép mỗi bên tuyên bố một chiến thắng có ý nghĩa với công chúng trong nước, đồng thời tạo điều kiện cho đối phương có một bước lùi để giữ thể diện."

Washington và Tehran đang tiến gần nhất tới một khuôn khổ hòa giải kể từ khi xung đột bùng phát hồi đầu năm 2026. Ảnh: Businesstimes.

Cơ hội đạt được thỏa thuận chấm dứt chiến tranh giữa Mỹ và Iran đang hiện hữu, nhưng nó vô cùng mong manh. Giới quan sát cho rằng những khác biệt sâu sắc liên quan tới chương trình hạt nhân của Iran và quyền kiểm soát eo biển Hormuz cho thấy con đường hướng tới một thỏa thuận toàn diện vẫn còn rất nhiều trở ngại. Một “bước lùi giữ thể diện” cho cả Washington và Tehran chính là chìa khóa duy nhất để tháo gỡ ngòi nổ xung đột, trước khi những hành động “thử nghiệm áp lực” vượt quá tầm kiểm soát và đẩy khu vực vào một cuộc chiến tranh toàn diện.

Thúy Hà