ASEAN chuyển hướng ưu tiên chiến lược giữa bất ổn toàn cầu

Trong bối cảnh xung đột Trung Đông tiếp tục làm rung chuyển thị trường năng lượng và đẩy chuỗi cung ứng toàn cầu vào trạng thái bất ổn, ASEAN đang buộc phải tái định hình ưu tiên chiến lược của mình. Từ một khu vực vốn tập trung vào tự do thương mại và hội nhập kinh tế, Đông Nam Á nay ngày càng đặt nặng bài toán an ninh lương thực, ổn định năng lượng và khả năng chống chịu trước các cú sốc bên ngoài.

Đại biểu tham dự ASEAN chụp ảnh lưu niệm. Ảnh: Chụp màn hình

Tại Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 48 ở Cebu ngày 8/5, Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr. cho biết các nhà lãnh đạo ASEAN đã nhất trí tăng cường thương mại nội khối, duy trì lưu thông hàng hóa thiết yếu và củng cố các cơ chế bảo đảm an ninh lương thực khu vực nhằm ứng phó với tình trạng giá nhiên liệu leo thang, gián đoạn vận tải biển và áp lực lạm phát ngày càng gia tăng trên toàn khu vực.

Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr. Ảnh: ANC

Phát biểu của Tổng thống Philippines không chỉ đơn thuần là một tuyên bố ngoại giao sau hội nghị. Đằng sau cam kết “tăng cường thương mại nội khối” và “củng cố các cơ chế an ninh lương thực khu vực” là dấu hiệu cho thấy ASEAN đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi chiến lược quan trọng: từ một cộng đồng ưu tiên hội nhập thương mại sang một khối ngày càng đặt nặng vấn đề an ninh kinh tế và khả năng chống chịu trước khủng hoảng toàn cầu.

Áp lực từ giá năng lượng và chuỗi cung ứng

Theo Tổng thống Philippines, giá nhiên liệu tăng cao, gián đoạn vận tải biển và chi phí phân bón leo thang đang tác động tới các gia đình và nền kinh tế trên khắp Đông Nam Á. Để ứng phó, các nước ASEAN nhất trí xây dựng chuỗi cung ứng có khả năng chống chịu tốt hơn, hỗ trợ những doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa (MSMEs) trong lĩnh vực nông nghiệp cùng các hộ nông dân quy mô nhỏ, thúc đẩy mô hình nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu và tăng cường những hệ thống dự trữ lương thực do ASEAN dẫn dắt.

An ninh lương thực ASEAN đối mặt với một thử thách mới. Ảnh: Tân Hoa Xã

Ông Marcos cũng nhấn mạnh, lời kêu gọi sớm phê chuẩn Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN (ATIGA) phiên bản nâng cấp nhằm hiện đại hóa các quy định thương mại khu vực và giảm những rào cản phi thuế quan. Theo ông, hiệp định sửa đổi này bao gồm các điều khoản ứng phó khủng hoảng nhằm bảo đảm dòng chảy liên tục của hàng hóa thiết yếu trong những tình huống khẩn cấp.

ATIGA sửa đổi, hoàn tất đàm phán năm 2025, cũng bổ sung các biện pháp liên quan đến gián đoạn chuỗi cung ứng, thương mại số và sáng kiến kinh tế xanh trong bối cảnh ASEAN tìm cách củng cố vai trò trong những mạng lưới sản xuất toàn cầu.

Mô hình tăng trưởng cũ bộc lộ giới hạn

Trong hơn ba thập niên qua, ASEAN phát triển dựa trên mô hình mở cửa kinh tế, tự do thương mại và hội nhập sâu vào chuỗi cung ứng quốc tế. Thành công của khu vực phần lớn đến từ vai trò là trung tâm sản xuất, logistics và thương mại kết nối Đông Á với thế giới.

Tuy nhiên, hàng loạt cú sốc liên tiếp trong những năm gần đây – từ đại dịch COVID-19, xung đột Nga–Ukraine, biến đổi khí hậu cho đến căng thẳng tại Trung Đông – đang làm lộ rõ một thực tế rằng tăng trưởng kinh tế không đồng nghĩa với an toàn kinh tế. Một khu vực có tốc độ tăng trưởng cao vẫn có thể dễ dàng bị tổn thương nếu phụ thuộc quá lớn vào năng lượng nhập khẩu, vận tải biển quốc tế và chuỗi cung ứng bên ngoài.

Khủng hoảng Trung Đông tác động trực tiếp tới Đông Nam Á

Đó là lý do ASEAN hiện không còn nhìn cuộc khủng hoảng Trung Đông như một biến động địa chính trị xa xôi. Những diễn biến tại khu vực này đang tác động trực tiếp tới Đông Nam Á thông qua giá dầu, chi phí vận tải và lạm phát lương thực. Với phần lớn hàng hóa và năng lượng của ASEAN vận chuyển qua các tuyến hàng hải chiến lược như eo Hormuz, Biển Đỏ và Ấn Độ Dương, bất kỳ sự gián đoạn nào tại Trung Đông đều có thể tạo ra hiệu ứng dây chuyền đối với toàn bộ nền kinh tế khu vực.

Khủng hoảng Trung Đông tác động trực tiếp tới chi phí vận tải ở Đông Nam Á. Ảnh: ANC

Khi giá nhiên liệu tăng, chi phí logistics leo thang theo. Giá cước vận tải biển, phí bảo hiểm tàu hàng và giá nguyên liệu đầu vào đều tăng mạnh. Điều đó kéo theo chi phí sản xuất và giá tiêu dùng tăng lên, trong khi phân bón và thức ăn chăn nuôi đắt đỏ hơn lại gây áp lực trực tiếp lên ngành nông nghiệp. Hệ quả cuối cùng là lạm phát thực phẩm – vấn đề đặc biệt nhạy cảm ở Đông Nam Á, nơi một bộ phận lớn dân số vẫn dành tỷ trọng thu nhập cao cho nhu cầu ăn uống cơ bản.

ASEAN lo ngại nguy cơ bảo hộ lương thực

Chính vì vậy, tuyên bố của ông Ferdinand Marcos Jr. về việc duy trì lưu thông hàng hóa thiết yếu và bảo đảm thị trường mở mang ý nghĩa lớn hơn nhiều so với một cam kết thương mại thông thường. ASEAN đang cố gắng ngăn chặn nguy cơ tái diễn các cú sốc lương thực từng xảy ra trong quá khứ, đặc biệt là cuộc khủng hoảng năm 2008 và giai đoạn đầu đại dịch COVID-19, khi nhiều quốc gia đồng loạt hạn chế xuất khẩu và tăng cường tích trữ lương thực.

Trong những thời điểm đó, thị trường khu vực từng chứng kiến tình trạng giá gạo tăng đột biến, tâm lý hoảng loạn lan rộng và nguy cơ mất ổn định xã hội gia tăng. Điều ASEAN lo ngại nhất hiện nay là khả năng mỗi quốc gia phản ứng theo hướng bảo hộ khi khủng hoảng kéo dài.

Nếu các nước bắt đầu ưu tiên tích trữ trong nước, áp dụng rào cản xuất khẩu hoặc hạn chế nguồn cung nhiên liệu và thực phẩm, toàn bộ khu vực có thể rơi vào vòng xoáy cạnh tranh nguồn lực và đứt gãy chuỗi cung ứng. Bởi vậy, việc thúc đẩy thương mại nội khối không chỉ nhằm duy trì tăng trưởng kinh tế mà còn được xem như công cụ bảo vệ ổn định chính trị – xã hội trong khu vực.

ASEAN theo đuổi mô hình “tự cường kinh tế”

Điểm đáng chú ý là ASEAN hiện không chỉ nói về thương mại mà còn nhấn mạnh khái niệm “chuỗi cung ứng có khả năng chống chịu”. Đây là dấu hiệu cho thấy tư duy phát triển của khu vực đang thay đổi rõ rệt. Trong nhiều năm, các nền kinh tế Đông Nam Á theo đuổi mô hình tối ưu hóa chi phí và hiệu quả sản xuất thông qua toàn cầu hóa. Nhưng sau hàng loạt khủng hoảng, ưu tiên hiện nay không còn đơn thuần là tăng trưởng nhanh nhất hay sản xuất rẻ nhất, mà là duy trì được hoạt động kinh tế ngay cả trong điều kiện bất ổn.

Việc ASEAN thống nhất hỗ trợ doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa trong lĩnh vực nông nghiệp, hỗ trợ nông dân quy mô nhỏ và thúc đẩy mô hình nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu phản ánh rõ sự thay đổi này. Khả năng chống chịu của khu vực giờ đây được hiểu không chỉ nằm ở các tập đoàn đa quốc gia hay những trung tâm sản xuất quy mô lớn, mà còn phụ thuộc vào sức bền của nền kinh tế cơ sở, của người nông dân và của hệ thống an ninh lương thực nội địa.

Xu hướng này thực tế đang diễn ra trên phạm vi toàn cầu. Châu Âu ngày càng nhấn mạnh “tự chủ chiến lược”, Mỹ thúc đẩy chính sách “chuyển dịch chuỗi cung ứng sang các nước đối tác thân thiện” để tái cấu trúc chuỗi cung ứng theo hướng ưu tiên các đối tác thân cận, còn Trung Quốc theo đuổi chiến lược “tuần hoàn kép” nhằm giảm phụ thuộc bên ngoài. Trong bối cảnh đó, ASEAN cũng đang dần xây dựng một mô hình riêng – có thể gọi là “khả năng tự cường kinh tế khu vực”.

ATIGA sửa đổi và bài toán thực thi

Một trong những công cụ quan trọng cho quá trình này là Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN (ATIGA) phiên bản nâng cấp. Theo ông Marcos, hiệp định sửa đổi không chỉ tập trung cắt giảm rào cản thương mại truyền thống mà còn bổ sung các cơ chế ứng phó khủng hoảng, xử lý gián đoạn chuỗi cung ứng, thúc đẩy thương mại số và kinh tế xanh. Điều này cho thấy ASEAN hiểu rằng các hiệp định thương mại thế hệ mới không còn chỉ xoay quanh thuế quan, mà phải tích hợp cả năng lực ứng phó khẩn cấp và quản trị rủi ro.

Nếu được triển khai hiệu quả, ATIGA sửa đổi có thể giúp ASEAN duy trì dòng chảy hàng hóa thiết yếu ngay cả trong thời điểm khủng hoảng, đồng thời củng cố vị thế của khu vực trong các mạng lưới sản xuất toàn cầu đang tái cấu trúc mạnh mẽ. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất của ASEAN vẫn nằm ở khoảng cách giữa cam kết chính trị và khả năng thực thi thực tế.

Không giống Liên minh châu Âu, ASEAN hoạt động trên cơ sở đồng thuận và không có cơ chế cưỡng chế mạnh. Mỗi quốc gia thành viên lại có lợi ích năng lượng, năng lực dự trữ và mức độ phụ thuộc thương mại khác nhau, khiến việc phối hợp sâu rộng luôn gặp nhiều giới hạn.

Dù vậy, thực tế hiện nay cũng đang buộc ASEAN phải thay đổi nhanh hơn. Việc Philippines đưa an ninh lương thực trở thành một trong những ưu tiên hàng đầu trong năm Chủ tịch ASEAN 2026 cho thấy Manila nhận thức rõ áp lực mà khu vực đang đối mặt: giá nhiên liệu biến động, rủi ro địa chính trị kéo dài, biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng và áp lực lạm phát ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân. Đồng thời, đây cũng là nỗ lực của Philippines nhằm định vị mình như một quốc gia đóng vai trò điều phối trong các vấn đề an ninh kinh tế khu vực.

Thách thức lớn nhất của ASEAN vẫn nằm ở khoảng cách giữa cam kết chính trị và khả năng thực thi thực tế. Ảnh: Tân Hoa Xã

ASEAN hướng tới tư duy phát triển mới

Những gì diễn ra tại Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 48 có thể được xem như dấu mốc cho sự chuyển hướng chiến lược của Đông Nam Á. ASEAN dường như đang dần chấp nhận rằng trong một thế giới nhiều bất ổn, hội nhập kinh tế không còn chỉ là mở cửa thị trường và tối đa hóa thương mại. Điều quan trọng hơn là xây dựng được khả năng tự bảo vệ trước các cú sốc toàn cầu – từ xung đột, khủng hoảng năng lượng cho tới đứt gãy chuỗi cung ứng và biến đổi khí hậu. Và đó có thể sẽ là tư duy định hình ASEAN trong thập niên tới: một cộng đồng không chỉ theo đuổi tăng trưởng, mà còn theo đuổi sự tự cường.

Vân Bình

Nguồn: ANC, Al Jazeera, Tân Hoa Xã