Canada và ý tưởng gia nhập EU - Thời thế, thế thời!

Những cuộc tranh luận gần đây về khả năng Canada gia nhập Liên minh châu Âu (EU) phản ánh một chuyển động đáng chú ý trong môi trường chính trị - chiến lược phương Tây. Dù kịch bản này khó trở thành hiện thực về mặt pháp lý và địa chính trị, việc nó được đưa vào thảo luận công khai cho thấy những biến đổi sâu sắc trong quan hệ xuyên Đại Tây Dương, sự bất an ngày càng gia tăng trước chính sách của Mỹ, cũng như các vấn đề cấu trúc đang tích tụ trong nội bộ Canada.

Theo các cuộc thăm dò dư luận gần đây, tỷ lệ người Canada ủng hộ ý tưởng hội nhập với châu Âu tăng đáng kể so với năm trước. Ảnh: Izvestia

Theo các cuộc thăm dò dư luận gần đây, tỷ lệ người Canada ủng hộ ý tưởng hội nhập với châu Âu tăng đáng kể so với năm trước. Đây không đơn thuần là biểu hiện của xu hướng thân châu Âu, mà còn phản ánh tâm lý tìm kiếm một đối trọng chiến lược trong bối cảnh quan hệ Ottawa - Washington xuất hiện nhiều bất định. Đồng thời, sự quan tâm của một số quốc gia châu Âu đối với Canada cho thấy tham vọng rộng hơn của EU trong việc mở rộng vai trò toàn cầu và xây dựng vị thế như một cực quyền lực độc lập bên cạnh Mỹ và Trung Quốc.

Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng, phía sau các tuyên bố mang tính biểu tượng ấy là hàng loạt rào cản pháp lý, địa chính trị và kinh tế khiến khả năng Canada gia nhập EU gần như không khả thi trong tương lai gần.

Tín hiệu địa chính trị giữa lúc phương Tây tái cấu trúc

Ý tưởng Canada gia nhập EU được thúc đẩy trong bối cảnh môi trường an ninh phương Tây ngày càng phân hóa. Một số lãnh đạo châu Âu, trong đó có Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb, cho rằng EU cần mở rộng mạng lưới đối tác chiến lược nhằm đối phó với cạnh tranh địa chính trị ngày càng gay gắt. Trong cách tiếp cận này, Canada được xem là một quốc gia có nền tảng chính trị tương đồng với châu Âu, với dân chủ nghị viện, kinh tế thị trường phát triển, gắn bó với NATO và cùng chia sẻ lập trường đối với xung đột Ukraine.

Về thực chất, việc nhắc đến khả năng Canada gia nhập EU mang ý nghĩa biểu tượng nhiều hơn là một kế hoạch hội nhập cụ thể. Đây là thông điệp cho thấy châu Âu muốn khẳng định vai trò chiến lược độc lập hơn trước Mỹ, nhất là khi Washington ngày càng theo đuổi chính sách đối ngoại mang màu sắc đơn phương và khó dự đoán.

Các phát biểu cứng rắn của Tổng thống Mỹ Donald Trump đối với Canada, bao gồm ý tưởng biến nước này thành “bang thứ 51” của Mỹ, cùng các biện pháp thuế quan nhắm vào hàng hóa Canada, đã tạo ra tâm lý lo ngại sâu sắc tại Ottawa. Trong bối cảnh đó, EU nổi lên như một đối tác thay thế có khả năng giúp Canada giảm bớt phụ thuộc chiến lược vào Washington.

Canada hiện đã có quan hệ kinh tế - chính trị chặt chẽ với châu Âu thông qua Hiệp định Thương mại tự do toàn diện Canada - EU (CETA), hợp tác an ninh trong khuôn khổ NATO, cũng như các chương trình hỗ trợ Ukraine. Việc Ottawa tham gia sáng kiến quốc phòng SAFE của châu Âu cho thấy xu hướng liên kết chiến lược giữa hai bên đang gia tăng, đặc biệt trong lĩnh vực an ninh và công nghiệp quốc phòng.

Tuy nhiên, từ góc độ pháp lý, khả năng Canada trở thành thành viên EU gần như không tồn tại. Điều 49 của Hiệp ước Liên minh châu Âu quy định chỉ các quốc gia châu Âu mới đủ điều kiện gia nhập. Mặc dù vẫn có những ngoại lệ mang tính địa lý như trường hợp Síp, Canada khó có thể được coi là một quốc gia “thuộc châu Âu” cả về lịch sử lẫn không gian chính trị.

Ngoài yếu tố địa lý, Ottawa cũng thiếu các điều kiện thể chế cần thiết cho tiến trình gia nhập, như tư cách thành viên Hội đồng châu Âu hoặc sự tích hợp sâu với các cấu trúc chính trị của lục địa này. Quan trọng hơn, EU cũng khó chấp nhận kết nạp một quốc gia nằm sát biên giới Mỹ, bởi điều đó có thể bị Washington xem như một bước đi cạnh tranh chiến lược trực tiếp.

Do vậy, việc thảo luận về khả năng Canada gia nhập EU chủ yếu phản ánh nỗ lực của châu Âu nhằm phát đi tín hiệu về tham vọng “tự chủ chiến lược”, đồng thời cho thấy Canada đang tìm kiếm thêm không gian cân bằng trong quan hệ với Mỹ.

Xu hướng rạn nứt ngày càng gia tăng giữa Chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump và các đồng minh phương Tây. Ảnh: Nhà Trắng

Những bất ổn nội tại của Canada và giới hạn của mô hình liên bang

Sự hấp dẫn của EU đối với một bộ phận người Canada không chỉ xuất phát từ yếu tố địa chính trị, mà còn phản ánh các bất mãn ngày càng gia tăng đối với mô hình phát triển và cơ chế phân bổ quyền lực trong nội bộ Canada.

Một trong những vấn đề nổi bật là sự mất cân bằng giữa các tỉnh, đặc biệt giữa miền Tây giàu tài nguyên và khu vực miền Đông có ảnh hưởng chính trị lớn hơn. Theo truyền thông phương Tây, Alberta - trung tâm công nghiệp dầu khí của Canada - từ lâu cho rằng họ phải đóng góp tài chính lớn cho liên bang nhưng lại không nhận được sự đại diện chính trị tương xứng.

Căng thẳng này đặc biệt gia tăng trong bối cảnh Canada thúc đẩy chuyển đổi xanh và cắt giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Alberta sở hữu trữ lượng dầu cát rất lớn, đóng vai trò quan trọng đối với nền kinh tế quốc gia, nhưng ngành năng lượng của tỉnh này ngày càng chịu áp lực từ các chính sách môi trường và hạn chế phát triển hạ tầng xuất khẩu.

Nhiều ý kiến tại Alberta cho rằng hệ thống “thanh toán cân bằng” giữa các tỉnh đang tạo ra bất công về lợi ích. Theo cơ chế này, các tỉnh giàu tài nguyên như Alberta phải đóng góp lớn cho ngân sách liên bang, trong khi những tỉnh khác, đặc biệt là Quebec, nhận được hỗ trợ đáng kể. Điều này làm gia tăng cảm giác rằng các vùng sản xuất năng lượng đang phải “trợ cấp” cho những khu vực có ảnh hưởng chính trị lớn hơn.

Những phản ứng tại Alberta vì thế không chỉ là vấn đề bản sắc địa phương, mà còn phản ánh xung đột lợi ích kinh tế trong cấu trúc liên bang Canada. Những lo ngại về khả năng Alberta xích lại gần Mỹ càng khiến chính quyền Ottawa nhạy cảm hơn trước các phát biểu từ Washington.

Bên cạnh đó, Canada còn đối mặt với nhiều bất cập về cấu trúc kinh tế nội địa. Dù là một nền kinh tế phát triển cao, nước này vẫn tồn tại nhiều rào cản thương mại giữa các tỉnh, khiến lưu thông hàng hóa nội địa gặp khó khăn. Một số nghiên cứu quốc tế từng chỉ ra rằng doanh nghiệp Canada trong nhiều trường hợp tiếp cận thị trường nội địa còn khó hơn tiếp cận thị trường quốc tế thông qua các hiệp định thương mại tự do.

Các vấn đề về năng suất lao động, chi phí sinh hoạt, giá nhà ở và áp lực đối với hệ thống y tế cũng làm gia tăng tâm lý bất mãn xã hội. Trong bối cảnh đó, EU được một bộ phận dư luận Canada nhìn nhận như mô hình quản trị “cân bằng xã hội” hơn, với hệ thống phúc lợi toàn diện và khả năng điều tiết thị trường hiệu quả hơn.

Tuy nhiên, nhận thức này phần nào mang tính lý tưởng hóa. Thực tế, EU cũng đang đối mặt với nhiều thách thức nội bộ như tăng trưởng chậm, áp lực nhập cư, bất đồng chính sách giữa các thành viên và chi phí chuyển đổi xanh rất lớn. Nếu Canada gia nhập EU, các khu vực phụ thuộc vào dầu khí như Alberta nhiều khả năng sẽ chịu thêm áp lực từ các tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt của châu Âu.

Ở chiều ngược lại, EU cũng không có nhiều động lực thực tế để theo đuổi ý tưởng này. Việc mở rộng sang Bắc Mỹ sẽ kéo theo những hệ lụy địa chính trị phức tạp với Mỹ, trong khi bản thân EU hiện vẫn đang phải xử lý các vấn đề nội bộ, từ cải cách thể chế đến mở rộng sang Đông Âu và Balkan.

Vì vậy, khả năng Canada gia nhập EU chủ yếu mang tính biểu tượng và chính trị hơn là một chiến lược hội nhập thực tế. Đối với châu Âu, đây là cách thể hiện tham vọng trở thành một cực quyền lực độc lập hơn trong trật tự thế giới đang biến động. Đối với Canada, việc khơi lại chủ đề này có thể giúp chính phủ chuyển hướng chú ý khỏi những bất mãn nội tại, đồng thời tạo thêm đòn bẩy chiến lược trong quan hệ với Washington.

Dù khó trở thành hiện thực, cuộc tranh luận về Canada và EU vẫn phản ánh một xu thế quan trọng - đó là trật tự phương Tây đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc, nơi các đồng minh truyền thống không còn mặc nhiên gắn kết như trước, còn các trung tâm quyền lực mới đang tìm cách định vị lại vai trò của mình trong môi trường cạnh tranh toàn cầu ngày càng phức tạp.

Hùng Anh (CTV)