Một năm thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp (Bài 4): Giữ hồn làng, thêm không gian phát triển

Quê hương bản quán vẫn còn đó, việc mở rộng thêm không gian còn mang theo nhiều dư địa phát triển lâu bền. Hồn làng, rồi những phong tục tập quán, phong trào văn hóa- văn nghệ... vẫn do chính người dân lưu giữ và phát triển. Nhiều mục tiêu của công cuộc sáp nhập thôn, tổ dân phố đã được vạch ra để giải đáp những băn khoăn chính đáng. Những ngày này, từ khắp vùng cao đến đồng bằng, việc sáp nhập các thôn, bản hay tổ dân phố ở xứ Thanh đã và đang được đồng loạt triển khai.

Chỉ từ 50 đến 80 hộ dân/thôn, xã Văn Phú đang sáp nhập những bản tương đồng để mở rộng không gian phát triển (trong ảnh: Một góc bản Ngày với 80 hộ dân). Ảnh: P.V

Hào hứng nhập thôn

Sau bước đột phá sáp nhập xã, phường trên toàn quốc, Bộ Chính trị, Chính phủ và các cơ quan Trung ương tiếp tục chủ trương sáp nhập thôn, tổ dân phố. Những ngày đầu tháng 6 này, các địa phương của Thanh Hóa đều đồng loạt triển khai các bước, từ các cuộc họp, lấy ý kiến Nhân dân đến ban hành đề án.

Tại xã Hoằng Giang, 100% Ủy viên Ban Chấp hành Đảng bộ xã đã biểu quyết nhất trí thông qua đề án sáp nhập thôn trên địa bàn, tất cả các cuộc họp sau đó ở cấp xã đều có sự đồng thuận cao từ các đại biểu tham gia, bởi chủ trương chung phù hợp với thực tiễn hiện nay để phát triển quê hương. Địa phương đã đi đến thống nhất sắp xếp 30 thôn hiện có thành 12 thôn mới. Một số thôn của xã Hoằng Xuân (cũ) như Trà La, Trà Sơn và Đại Điền sẽ được sáp nhập thành thôn Đại Điền mới bởi cùng phân bố dọc bờ sông Mã, tương đồng về sản xuất nông nghiệp bãi bồi ven sông và các điều kiện kinh tế - xã hội và lịch sử. Cái tên Quỳ Chử - một vùng đất cổ nổi tiếng gắn với lịch sử ngàn năm và nhiều di chỉ khảo cổ học quý giá, nay sẽ trở thành tên thôn mới được sáp nhập từ các thôn: Tây Phúc, Trung Tiến, Đông Nam và Đông Khê. Sau khi đề án sắp xếp được ban hành, ngày 16/6, xã đã tổ chức lấy ý kiến đại diện các hộ gia đình và dự kiến ban hành nghị quyết trước ngày 23/6.

Những thôn, làng được gọi tên mới trên cơ sở mở rộng không gian phát triển, tương đồng về điều kiện kinh tế - xã hội, lịch sử, với sự tham gia ý kiến của cư dân địa phương. Công cuộc sáp nhập thôn, tổ dân phố được coi như một tất yếu khách quan để khắc phục những bất cập trên thực tiễn hiện nay về vận hành cấp thôn trên địa bàn cả nước nói chung, Thanh Hóa nói riêng.

Thực hiện chủ trương của Trung ương, quy định của Chính phủ, Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh và Ban Thường vụ Tỉnh ủy đã ban hành các kết luận về Phương án tổng thể sắp xếp thôn, tổ dân phố trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa. UBND tỉnh ban hành Quyết định số 1717/QĐ-UBND ngày 9/6/2026 để phê duyệt phương án tổng thể. Theo đó, 166 xã phường sẽ thực hiện sắp xếp 4.126/4.351 thôn, tổ dân phố thành 1.708 thôn, tổ dân phố; đồng thời đề nghị không thực hiện sắp xếp 225 thôn, tổ dân phố (55 thôn, tổ dân phố chưa đạt tiêu chuẩn; 170 thôn, tổ dân phố đã đạt tiêu chuẩn).

Sau khi sắp xếp, tỉnh Thanh Hóa còn 1.933 thôn, tổ dân phố, giảm 2.418 thôn, tổ dân phố, tương ứng giảm 55,6% số thôn, tổ dân phố so với số lượng hiện nay. Khi đó, số lượng thôn, tổ dân phố trên địa bàn tỉnh sẽ giảm đi đáng kể, bình quân có gần 12 thôn, tổ dân phố/xã, phường, sẽ góp phần tinh gọn đầu mối, giảm áp lực quản lý đối với chính quyền địa phương ở cơ sở. Các thôn, tổ dân phố có quy mô lớn, sẽ tạo ra nguồn lực mạnh từ cộng đồng dân cư.

Theo ông Lê Đức Tiến, Bí thư Đảng ủy xã vùng cao Văn Phú, chủ trương sáp nhập thôn, bản là rất đúng để mở ra dư địa phát triển. Tại địa phương, đa phần các bản đồng bào Thái rất ít hộ, như bản Ngày 80 hộ, bản Buốc chỉ 62 hộ, bản Nà Đang chỉ 56 hộ. Xã chủ trương sáp nhập những bản tương đồng để tạo nên những vùng phát triển du lịch cộng đồng, vùng sản xuất cây lâm nghiệp gắn chăn nuôi, vùng trồng lúa hữu cơ... mà Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã Văn Phú lần thứ nhất đã đề ra.

Ở khu vực đồng bằng, các xã đã đồng loạt triển khai các khâu sáp nhập thôn với kỳ vọng sắp xếp lại không gian phát triển. Phó Chủ tịch UBND xã Quảng Ninh Phạm Văn Hà, chia sẻ: “Sáp nhập thôn để mở rộng không gian phát triển là cần thiết, được Nhân dân hào hứng ủng hộ. Xã Quảng Ninh đang tổ chức sắp xếp 19 thôn xuống còn 11 thôn mới. Quan điểm của xã là không chỉ đủ tiêu chí 350 hộ, mà những thôn nhỏ nhưng nằm sát nhau vẫn ghép để hợp lý về mặt không gian, phù hợp với tập quán, yếu tố văn hóa...”.

Những bất cập cần sớm tháo gỡ

Thanh Hóa có diện tích xếp thứ 12 cả nước, chỉ sau TP Hồ Chí Minh về số lượng đơn vị hành chính cấp xã, với 166 xã, phường. Với một tỉnh có quy mô dân số trên 4,3 triệu người, địa bàn rộng, địa hình phức tạp, nếu số lượng xã, phường vẫn nhiều thì nguồn lực đầu tư cho mỗi đơn vị bị phân tán. Việc bố trí cán bộ, cơ sở vật chất, trang thiết bị, chuyển đổi số, dịch vụ công khó đạt đồng đều. Nếu quá nhiều xã thì mỗi xã khó đủ mạnh; nếu xã chưa đủ mạnh thì chính quyền địa phương 2 cấp chưa phát huy hết hiệu quả.

Sau một năm các xã mới đi vào hoạt động đã cho thấy sự chênh lệch rất lớn giữa các đơn vị về nhiều chỉ tiêu... Bình quân một đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh có diện tích khoảng 67km2, dân số khoảng 26.030 người. Tuy nhiên, xã Bát Mọt có diện tích tự nhiên lớn nhất 197km2, trong khi xã Hoằng Phú chỉ có 15km2 (chênh lệch 13 lần). Về dân số, phường Hạc Thành có 189.784 người, trong khi xã Mường Mìn chỉ có 2.864 người (chênh lệch 66 lần). Đó chỉ là những ví dụ. Sự khác biệt quá lớn này dẫn đến những bất cập trong thiết kế tổ chức bộ máy, bố trí biên chế, phân bổ ngân sách và tổ chức cung ứng dịch vụ công.

Một năm qua, một số địa phương phải xử lý khối lượng hồ sơ, thủ tục hành chính rất lớn thì một số địa phương khác lại phát sinh ít nhiệm vụ, dẫn đến hiệu quả sử dụng nguồn lực chưa thực sự tối ưu. Qua khảo sát của phóng viên, hiện phường Hạc Thành bình quân một ngày phát sinh khoảng 180 hồ sơ, thủ tục hành chính, trong khi đó, xã miền núi Yên Khương chỉ phát sinh khoảng 1,3 hồ sơ thủ tục hành chính/ngày.

Sự mất cân đối còn thể hiện ở chỉ tiêu phát triển kinh tế - xã hội giữa các đơn vị. Phường Hải Bình hiện có quy mô kinh tế đạt 220.448 tỷ đồng, trong khi một số xã miền núi có quy mô kinh tế còn rất nhỏ, mà điển hình là xã Nhi Sơn chỉ khoảng 149 tỷ đồng (chênh lệch 1.479 lần). Xét về cơ cấu kinh tế, tỷ trọng các ngành công nghiệp, xây dựng và dịch vụ phường Hạc Thành đạt gần 100%, nhưng xã Thạch Quảng chỉ đạt 38%. Tình hình thu, chi ngân sách có khoảng cách rất lớn giữa các xã, phường đã thể hiện rõ năng lực tự cân đối ngân sách địa phương ở 1 số đơn vị là không có, hoàn toàn phụ thuộc hỗ trợ từ ngân sách cấp trên.

Việc phân bổ cán bộ, công chức giữa các xã, phường sau lần sáp nhập đầu tiên vẫn chưa thật sự cân đối, chưa tương đồng với quy mô dân số, khối lượng công việc của từng xã, phường. Hiện nay, các xã: Trung Sơn, Nhi Sơn, Mường Mìn đang bố trí bình quân 1 công chức/150 - 200 người dân; trong khi các phường: Hạc Thành, Sầm Sơn và xã Vạn Lộc đang bố trí bình quân 1 công chức/1.500 đến 2.300 người dân. Đáng chú ý, số lượng hồ sơ, thủ tục hành chính phát sinh giữa các xã, phường cũng rất khác nhau. Từ khi vận hành chính quyền địa phương 2 cấp, 166 xã, phường đã tiếp nhận 921.210 hồ sơ, thủ tục hành chính; bình quân 83.746 hồ sơ/tháng (trong đó, 19 phường có số lượng hồ sơ tiếp nhận nhiều là 245.575 hồ sơ, bình quân 22.325 hồ sơ/tháng, 268 hồ sơ/công chức; trong khi 21 xã không thực hiện sắp xếp tiếp nhận 33.171 hồ sơ, bình quân 3.015 hồ sơ/tháng, 77 hồ sơ/công chức (chênh lệch 3,4 lần hồ sơ tiếp nhận/công chức)).

Trong khi đó, qua rà soát của các ngành chuyên môn, hiện nay tất cả các xã, phường đều chưa bố trí đủ số lượng biên chế được giao; nhiều chức danh lãnh đạo, quản lý chủ chốt ở cấp xã và các phòng, ban chuyên môn chưa được bố trí; riêng khối chính quyền còn thiếu 1.889 biên chế; thiếu 149 lãnh đạo cơ quan chuyên môn và tương đương trở lên. Việc chưa bố trí đủ biên chế công chức làm cho nhiều xã, phường thiếu nhân lực xử lý công việc, ảnh hưởng trực tiếp đến chỉ đạo, điều hành, phân công nhiệm vụ, kiểm soát tiến độ và chất lượng tham mưu ở cơ sở.

Hiện nhiều đơn vị xã diện tích nhỏ, ít dân số, các xã chưa đủ tiêu chí so với quy định chung của Trung ương.

Những tồn tại, hạn chế trên cần được khắc phục để bộ máy chính quyền địa phương 2 cấp vận hành hiệu năng, hiệu lực nhất. Tất cả vì mục tiêu bảo đảm thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của các xã, phường với tầm nhìn dài hạn.

Nhóm P.V Thời sự

(Còn nữa)