Cuốn sách “Chân trần, chí thép” của cựu binh Mỹ James G. Zumwalt: Đi về phía bên kia chiến tuyến

Cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của dân tộc Việt Nam đã khép lại cùng lịch sử nhưng dư âm của nó vẫn khắc sâu vào số phận, ký ức của biết bao người. Có những vết thương đã liền da thịt, có những mất mát vẫn âm ỉ qua nhiều thế hệ. Và cũng có những người phải đi gần hết cuộc đời mới đủ can đảm bước về “phía bên kia chiến tuyến” để hiểu và đối diện với nỗi đau một cách công tâm nhất. Cuốn sách “Chân trần, chí thép” (2025, Đỗ Hùng dịch, Công ty TNHH Văn hóa sáng tạo Trí Việt liên kết với Nhà xuất bản Tổng hợp TP Hồ Chí Minh ấn hành) của James G. Zumwalt được viết từ một hành trình như thế.

“Chân trần, chí thép” - cuốn sách đặc biệt về tinh thần và ý chí bảo vệ Tổ quốc của quân và dân Việt Nam được viết bởi James G. Zumwalt.

Sinh ra trong gia đình có truyền thống binh nghiệp, cha là Đô đốc Elmo Rusell Zumwalt, người từng ra lệnh rải chất độc da cam/dioxin xuống chiến trường Việt Nam, còn người anh trai lại chết vì phơi nhiễm chính loại hóa chất ấy, suốt nhiều năm, James G. Zumwalt mang theo gánh nặng tâm lý vừa riêng tư vừa mang tính lịch sử về cuộc chiến tranh Việt Nam.

Mãi đến năm 1994, khi trở lại chiến trường Việt Nam, cuộc chiến trong lòng James G. Zumwalt mới thực sự bắt đầu. Đó không còn là cuộc chiến giữa hai quốc gia mà là cuộc đối thoại giữa định kiến và sự thật. Chuyến đi ấy không làm thay đổi lịch sử nhưng đã làm thay đổi một con người, một cách hiểu về Việt Nam.

Được kết cấu thành 10 phần, cuốn sách “Chân trần, chí thép” là tập hợp gần 200 câu chuyện được chắt lọc từ những cuộc phỏng vấn với tướng lĩnh, cựu chiến binh cũng như người dân Việt Nam. Nội dung cuốn sách đi từ những ám ảnh mà chiến tranh Việt Nam để lại trong lòng nước Mỹ, “vận may của người sống sót”, bi kịch của thường dân, những người mất tích trên chiến trường, những văn công giữa khói lửa, đến sự kiên trì, sức sáng tạo của người Việt Nam hay hình tượng Đường mòn Hồ Chí Minh, Địa đạo Củ Chi-hiện thân của “chí thép”... Những gương mặt, những cái tên, những số phận hiện diện nối tiếp nhau tạo nên một bức tranh nhiều chiều về chiến tranh Việt Nam.

Người Mỹ bước vào chiến tranh Việt Nam với ưu thế tuyệt đối về công nghệ quân sự, còn Việt Nam lúc bấy giờ khó khăn, thiếu thốn về mọi mặt. Thế nhưng, vượt lên trên tất cả, những con người Việt Nam ấy đã sống và chiến đấu bằng tất cả lòng yêu nước, khát vọng độc lập tự do và ý chí quyết tâm mãnh liệt, sẵn sàng vượt lên mọi khó khăn, thử thách.

Ý chí ấy không phải khái niệm trừu tượng. Nó hiện lên qua bước chân người lính trên dặm dài hành quân; qua đội ngũ y, bác sĩ Việt Nam dưới làn mưa bom bão đạn vẫn không màng tới hiểm nguy, từng bước khắc phục, vượt lên gian khó để cứu chữa thương, bệnh binh; những con người kiên cường bám trụ trong lòng địa đạo; những đoàn văn công mang “tiếng hát át tiếng bom”, cổ vũ tinh thần quân và dân vùng trận địa hay những đoàn vận tải ngày đêm giữ cho Đường mòn Hồ Chí Minh không bao giờ đứt mạch... Chính những con người ấy đã khiến James G. Zumwalt gọi tên lòng kiên trì như một vũ khí mà người Việt Nam dùng để chống lại kẻ thù. Cũng từ đây, ông dành nhiều trang viết nói về óc sáng tạo, khả năng thích ứng của người Việt Nam – sự sáng tạo sinh ra không phải từ điều kiện đủ đầy mà từ nghịch cảnh cùng cực.

Khi bàn về chiến tranh Việt Nam, nhiều học giả, nhà nghiên cứu, tướng lĩnh, cựu binh Mỹ thường phân tích thất bại từ chiến lược, chính trị hay sai lầm quân sự. James G. Zumwalt lại đi theo một hướng khác.

Ông nhìn chiến thắng của Việt Nam như một chiến thắng của truyền thống, văn hóa, sức mạnh tinh thần đã được bồi đắp qua hàng nghìn năm lịch sử chống ngoại xâm: “Trong Chiến tranh Việt Nam, người Mỹ dựa vào sức mạnh công nghệ vũ khí vượt trội; người Việt Nam phải dựa vào những thứ khác. Họ quay về với truyền thống của mình - đó là truyền thống chống ngoại xâm có từ ngàn đời, khi đất nước liên tục bị xâm lăng. Trong cả nghìn năm ấy, tinh thần dân tộc và lòng tự hào luôn bùng cháy, thổi lên trong lòng mỗi người dân Việt Nam quyết tâm đánh đuổi ngoại bang. Tinh thần dân tộc, lòng tự hào và quyết tâm ấy phát triển thành một sức mạnh vĩ đại nhất - một chí thép - giúp họ thực hiện được điều tưởng như không thể”. Để cuối cùng, “chí thép” đã đánh bại công nghệ của siêu cường hùng mạnh nhất thế giới, những đôi chân trần đã anh dũng bước vào cuộc chiến đấu cho độc lập, tự do của dân tộc.

Một trong những điều làm nên giá trị nhân văn cao đẹp của cuốn sách “Chân trần, chí thép” là sự thức nhận của chính tác giả, là cái cách mà ông cảm nhận và viết về nỗi đau chiến tranh.

Càng lắng nghe những câu chuyện của người Việt Nam, James G. Zumwalt càng nhận ra nỗi đau không hề bị chia cắt bởi chiến tuyến. Người lính ở phía nào cũng có gia đình chờ đợi. Người mẹ ở phía nào cũng khóc trước cái chết của con mình. Khi chiến tranh phủ kín cả một đất nước, thì toàn thể Nhân dân đều trở thành nạn nhân của chiến tranh.

Có người từng nói, phản tỉnh là dạng thức cao nhất của lòng dũng cảm, điều ấy đúng với “Chân trần, chí thép”. James G. Zumwalt không phủ nhận lịch sử; ông đủ dũng cảm để nhìn thấy những điều khủng khiếp mà quân đội Mỹ đã gây ra trên đất nước Việt Nam; ông cảm nhận sâu sắc nỗi đau của phía bên kia cũng là nỗi đau của con người: “Vượt qua cảm giác tội lỗi, tôi nhận thấy rằng nỗi đau mất đi người thân không hề liên quan tới việc người đó đứng ở phía nào của chiến tuyến... Lần đầu tiên, tôi không còn nhìn cuộc chiến này theo góc độ “trắng và đen” hay “thiện và ác”. Lần đầu tiên, tôi thấy trái tim mình cùng hòa nhịp với một kẻ thù mà tôi từng rất căm thù, khi nhận ra rằng ông ta cũng chịu mất mát từ cuộc chiến đó”.

Không phải ngẫu nhiên mà sau rất nhiều cuộc gặp gỡ ở Việt Nam, điều khiến một cựu binh Mỹ như James G. Zumwalt xúc động nhất lại là sự vị tha. Trong cảm nhận của ông, người Việt Nam không giữ mãi hận thù sau chiến thắng. Họ lựa chọn khép lại quá khứ để mở ra tương lai. Có lẽ, đó mới là sức mạnh bền vững nhất của một dân tộc từng đi qua chiến tranh và thấm thía cái giá của hòa bình.

James G. Zumwalt viết cuốn sách này để “xây dựng nền tảng cho hàn gắn”, chính ông bộc bạch thế. Và khi đọc đến trang sách cuối cùng, tin rằng, nhiều thế hệ độc giả Việt Nam đều có thể cảm nhận được sự chân thành ấy từ người cựu binh Mỹ này.

James G. Zumwalt nói rằng: “Cuốn sách này không dễ viết”. Độc giả hiểu những điều ông nói. Bởi lẽ, bản chất của chiến tranh ở bất kỳ đâu, quốc gia nào, từ phía bên này hay phía bên kia đều có những điều rất khó phân định. Trận đánh mà họ chiến thắng cũng có nghĩa là ta thất bại. Sự sống sót của người lính bên phía họ cũng thường đồng nghĩa với cái chết của người lính bên phía chúng ta...

“Chân trần, chí thép” không đơn thuần góp thêm một tiếng nói về chiến tranh Việt Nam. Cuốn sách còn góp thêm một tiếng nói về hòa bình. Sau tất cả những nỗi đau, điều giúp con người thật sự bước ra khỏi chiến tranh không phải là chiến thắng mà là lòng nhân ái, sự thấu hiểu và sẻ chia.

Bài và ảnh: Nguyên Linh