Hiểu đúng câu tục ngữ “Dao sắc chẳng chặt được chuôi”

Tục ngữ Việt Nam có câu “Dao sắc chẳng chặt được chuôi” (dị bản: Dao sắc không gọt được chuôi).

Từ điển từ và ngữ Việt Nam (GS. Nguyễn Lân - NXB Tổng hợp TP Hồ Chí Minh, 2006) giảng: “dao sắc chẳng chặt được chuôi ng Ý nói: dù sao cũng không thể làm hại người thân thích với mình: Thằng em lấy của anh một số tiền lớn, nhưng cũng đành chịu vì dao sắc chẳng chặt được chuôi”.

Tuy nhiên, câu tục ngữ đã bị tác giả giảng sai.

Theo nghĩa đen, cái chuôi là bộ phận của con dao, nên dù sắc đến mấy cũng không thể “chặt”, “gọt” được cái chuôi của chính nó. Nghĩa bóng: người tài giỏi về phương thuật nào đó, thường không tự áp dụng cho chính mình được. Ví như anh thợ cắt tóc chẳng thể cắt cho mình; bác sĩ giỏi thường không tự chữa bệnh được cho chính mình,... và có thể hiểu rộng ra trong nhiều trường hợp tương tự.

“Dao sắc chẳng chặt/không gọt được chuôi” là một tổng kết mang tính quy luật. Bởi thế, nó không phụ thuộc vào phong tục tập quán hay giới hạn trong một cộng đồng, quốc gia nào đó. Chứng cứ là chúng ta có thể bắt gặp trong tục ngữ Hán nhiều câu có nội dung tương tự: “郎中醫不好自己的病 - Lang trung y bất hảo tự kỷ đích bệnh - Thầy thuốc không chữa bệnh được cho mình”; “燈台照人不照己 - Đăng đài chiếu nhân, bất chiếu kỷ - Đèn cao chiếu sáng cho người, không tự chiếu sáng cho mình”; hay một bản rất gần với “Dao sắc không chặt được chuôi” cả về nghĩa đen lẫn nghĩa bóng: “斧頭再快,不能削自己的柄 - Phủ đầu tái khoái bất năng tước tự kỷ đích bính” (Rìu sắc bén đến bao nhiêu cũng không thể gọt được cái cán của nó).

Về nội dung câu tục ngữ, việc tác giả “Từ điển từ và ngữ Việt Nam” giảng sai thì đã rõ. Điều cần nói thêm là ví dụ về cách dùng câu tục ngữ: “Thằng em lấy của anh một số tiền lớn, nhưng cũng đành chịu vì dao sắc chẳng chặt được chuôi”, cũng sai. Trong thực tế không ai nói như vậy và cũng không có cơ sở nào để đi đến một tổng kết mang tính quy luật: hễ cứ “thằng em lấy của anh” là “đành chịu”.

Cách hiểu “dao sắc chẳng chặt được chuôi” là “không thể làm hại người thân thích với mình” có lẽ xuất phát từ việc liên hệ hình ảnh cái chuôi với sự gắn bó, thân cận. Tuy nhiên, đó chỉ là sự suy diễn chủ quan, không phù hợp với logic của hình tượng tục ngữ cũng như cách sử dụng trong thực tế ngôn ngữ. Câu tục ngữ này không nói về quan hệ thân sơ, mà đúc kết một quy luật phổ biến: có những việc con người rất giỏi làm cho người khác nhưng lại không thể hoặc rất khó áp dụng cho chính mình.

Mẫn Nông (CTV)