“Vỏ quýt dày” và “móng tay nhọn”

Tục ngữ Việt Nam có câu: “Vỏ quýt dày có móng tay nhọn”. Sách Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam (GS. Nguyễn Lân, in lần đầu năm 1989; NXB Văn học tái bản các năm 2014, 2015, 2016, 2017) giải thích là: “Ý nói: Hai bên đều ghê gớm như nhau, không dễ mà lừa được nhau, hoặc làm hại nhau”. Đến sách Từ điển từ và ngữ Việt Nam (cùng tác giả, xuất bản lần đầu năm 2000, NXB Tổng hợp TP Hồ Chí Minh tái bản và sửa chữa bổ sung năm 2006), GS. Nguyễn Lân giải thích tương tự: “Nói hai đối thủ ghê gớm như nhau, không dễ mà lừa lọc nhau hoặc làm hại nhau”, và đưa ra ví dụ: “Hai ông ấy mâu thuẫn sâu sắc, nhưng vỏ quýt dày có móng tay nhọn, chẳng làm gì được nhau”.

Giải thích như vậy có nghĩa “vỏ quýt dày” không làm gì được cái “móng tay nhọn”, mà “móng tay nhọn” cũng chẳng làm gì được “vỏ quýt dày”, hai bên đều ghê gớm nên “chẳng làm gì được nhau”.

Theo chúng tôi, cách giải thích này có dấu hiệu nghiêng về kiểu nghĩa của các câu như: “Kẻ cắp gặp bà già”, “Kẻ cắp bà già gặp nhau”, hoặc “Ở tinh gặp ma, ở quỷ gặp quái, gian tà gặp nhau” (Vợ chàng quỷ quái tinh ma/ Phen này kẻ cắp bà già gặp nhau! - Truyện Kiều).

Theo nghĩa đen: Quả quýt vỏ dày tưởng chừng không ai bóc nổi, nhưng không, vẫn có cái khác trị được nó, đó là móng tay sắc nhọn. Như vậy, “móng tay nhọn” ghê gớm hơn “vỏ quýt dày”, sao lại có thể nói hai bên “ghê gớm như nhau, không dễ lừa hay làm hại nhau”?

Trong tiếng Việt có rất nhiều bản đồng nghĩa với “Vỏ quýt dày có móng tay nhọn” như: Chuột khôn có mèo hay; Quả xanh có nanh sắc; Thịt nạc dao phay, xương xẩu rìu búa; Bệnh quỷ đã có thuốc tiên; Núi cao đã có đường trèo/ Những bệnh hiểm nghèo đã có thuốc tiên,...

Tục ngữ Hán cũng có nhiều câu tương tự: Nhất vật hàng nhất vật 一物降一物, nghĩa là: Sự vật này bị sự vật khác chế ngự; Loan thụ tử, trực mặc thằng 彎樹子, 直墨繩, nghĩa là: Cây gỗ cong đã có dây mực thẳng; Đồng bàn chàng liễu, thiết tảo ma; ác nhân tự hữu ác nhân trị 銅盤撞了, 鐵掃磨; 惡人有惡人治, nghĩa là: Mâm đồng đã có chổi sắt cọ rửa, kẻ ác đã có người ác trừng trị (tham khảo Từ điển tục ngữ Hán Việt - Lê Khánh Trường - Lê Việt Anh, NXB Thế giới, 2002).

Như vậy, nghĩa bóng của câu “Vỏ quýt dày có móng tay nhọn” không phải là hai bên ngang sức, không làm gì được nhau, mà là: cái tưởng chừng khó trị đến đâu cũng sẽ có cái khác cao tay hơn khắc chế. Đây là biểu hiện của quy luật tương khắc trong tự nhiên và xã hội.

Hoàng Trinh Sơn (CTV)