Về Lễ hội Đền Hùng nghe điệu hát Xoan cổ mượt mà, sâu lắng

Từ ngày 22-26/4/2026 (tức mùng 6-10/3 âm lịch), tại các không gian di sản tiêu biểu như: Đình An Thái, đình Thét, miếu Lãi Lèn, đình Kim Đái và đình Hùng Lô, các phường Xoan gốc của tỉnh Phú Thọ tổ chức biểu diễn phục vụ du khách về dự Lễ hội Đền Hùng.

Trình diễn hát Xoan trong dịp Giỗ Tổ Hùng Vương năm 2026. (Ảnh: Thu Hương/TTXVN)

Những làn điệu Xoan cổ mượt mà, sâu lắng theo đúng lề lối cổ truyền sẽ tái hiện không gian văn hóa cội nguồn, đưa du khách trở về với chiều sâu tâm linh của vùng đất Tổ.

Việc tổ chức trình diễn Hát Xoan trong dịp Giỗ Tổ không chỉ là hoạt động văn hóa đơn thuần, mà còn là minh chứng cho nỗ lực của Phú Thọ trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa thế giới.

Giá trị độc đáo từ cội nguồn văn hóa dân tộc

Theo các nhà nghiên cứu, Hát Xoan ra đời cách đây hàng nghìn năm, gắn liền với lễ hội mùa Xuân, tín ngưỡng cầu mùa và tưởng nhớ công lao dựng nước của các Vua Hùng.

Tương truyền rằng, vào dịp đầu Năm mới, dân làng thường tổ chức Hát Xoan tại đình làng để ca ngợi công đức tổ tiên, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, gia đình yên vui, cộng đồng hòa thuận.

Chính vì thế, Hát Xoan còn được gọi là “hát cửa đình,” phản ánh mối liên hệ chặt chẽ giữa tín ngưỡng và đời sống cộng đồng.

Về nghệ thuật, Hát Xoan gồm ba phần cơ bản: Hát thờ cúng Vua Hùng và các thần linh, hát nghi lễ và hát hội. Các làn điệu phong phú như, quả cách, đón đào, thơ nhang, trống quân... đều mang âm hưởng dân gian trong sáng, tươi vui, dễ đi vào lòng người.

Điểm đặc biệt là Hát Xoan kết hợp cả hát, múa, nhạc, tạo nên một chỉnh thể nghệ thuật tổng hợp vừa thiêng liêng vừa gần gũi.

Theo nhà nghiên cứu văn hóa dân gian tỉnh Phú Thọ Phạm Bá Khiêm, Hát Xoan không chỉ là hình thức diễn xướng mà còn là kho tư liệu quý báu phản ánh lao động sản xuất, tình cảm, phong tục tập quán của cư dân nông nghiệp vùng trung du Bắc Bộ.

Qua mỗi làn điệu, người nghe cảm nhận được tình yêu quê hương, sự gắn bó cộng đồng và khát vọng về một cuộc sống no ấm...

Giá trị đặc sắc và sức sống bền bỉ của Hát Xoan đã được thế giới ghi nhận. Năm 2011, UNESCO ghi danh Hát Xoan Phú Thọ là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.

Chỉ sau 6 năm, với sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, sự chung tay của cộng đồng và tâm huyết của các nghệ nhân, Hát Xoan được đưa ra khỏi danh sách cần bảo vệ khẩn cấp, trở thành Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2017.

Nâng cao giá trị trải nghiệm di sản cho du khách

Dịp Giỗ Tổ Hùng Vương năm nay, tại miếu Lãi Lèn - nơi được coi là phát tích của hát Xoan sẽ là trung tâm của hoạt động trình diễn. Không gian di sản tại đây được tái hiện gắn với Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, tạo sự kết nối chặt chẽ giữa nghệ thuật diễn xướng và đời sống tâm linh.

Các hoạt động như trống hội, trò chơi dân gian, giao lưu di sản và trải nghiệm hát Xoan “Mó cá” giúp du khách trực tiếp hòa mình vào không gian văn hóa truyền thống.

Song song với đó, tại đình Hùng Lô, các nghi lễ dâng hương, rước kiệu, đánh trống, gióng chuông tưởng niệm các vua Hùng được tổ chức trang nghiêm, tiếp nối bằng các chương trình giao lưu, trình diễn di sản hát Xoan phục vụ du khách; góp phần lan tỏa giá trị văn hóa trong cộng đồng.

Điểm nổi bật của chuỗi sự kiện là việc tái hiện đầy đủ các chặng Xoan truyền thống, từ hát thờ, hát nghi lễ đến hát hội. Các nghệ nhân, đào, kép Xoan trực tiếp biểu diễn, đảm bảo chuẩn mực về kỹ thuật và hình thức diễn xướng.

Không dừng lại ở thưởng thức, du khách còn có cơ hội trải nghiệm thực hành như học hát, gõ phách, tìm hiểu lịch sử và giá trị của di sản. Đây là cách tiếp cận sinh động, góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng trong gìn giữ di sản.

Trong khuôn khổ Giỗ Tổ Hùng vương, chương trình “Vân Phú - Điểm hẹn di sản” sẽ được tổ chức trong 2 ngày (24 và 25/4/2026) tại miếu Lãi Lèn và đình Hùng Lô. Hoạt động này không chỉ tôn vinh di sản hát Xoan mà còn tạo ra sản phẩm du lịch văn hóa hấp dẫn, góp phần thu hút du khách về với cội nguồn.

Đặc biệt, nhiều hoạt động trải nghiệm như học hát, gõ phách, tham gia trò chơi dân gian sẽ được tổ chức để du khách ‘chạm’ vào di sản, chứ không chỉ đứng ngoài quan sát. Cách tiếp cận này giúp nâng cao giá trị trải nghiệm, đồng thời tạo sinh kế cho cộng đồng địa phương.

Trên địa bàn phường Vân Phú hiện có các phường Xoan gốc Phù Đức, Kim Đới, Thét và An Thái. Trong đó, phường Xoan An Thái gắn với miếu Lãi Lèn - nơi được cho là phát tích của hát Xoan; phường Xoan Thét, Phù Đức, Kim Đới là các làng cổ có truyền thống truyền dạy hát Xoan qua nhiều thế hệ.

Tiếp tục bảo tồn di sản

Thời gian qua, tỉnh Phú Thọ đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm bảo tồn di sản, từ phục hồi không gian diễn xướng, tu bổ đình, miếu đến khôi phục các tập tục cổ như giữ cửa đình, kết nghĩa giữa các làng Xoan.

Đặc biệt, tại bốn phường Xoan gốc gồm An Thái, Phù Đức, Kim Đới và Thét, hoạt động truyền dạy được duy trì thường xuyên. Giai đoạn 2020-2025, toàn tỉnh đã tổ chức hàng chục lớp truyền dạy cho hàng trăm nghệ nhân và thế hệ kế cận, đảm bảo tính liên tục của di sản.

Hiện nay, hát Xoan được thực hành thường xuyên với hơn 400 thành viên tại các phường Xoan gốc và lan tỏa mạnh mẽ thông qua 37 câu lạc bộ với hơn 1.250 thành viên. Đáng chú ý, việc đưa hát Xoan vào trường học đã trở thành hướng đi chiến lược.

100% giáo viên âm nhạc được tập huấn, góp phần đưa di sản đến gần hơn với thế hệ trẻ thông qua các hoạt động ngoại khóa, trải nghiệm và hội diễn. Đây là nền tảng quan trọng để di sản “bén rễ” lâu dài trong cộng đồng.

Cùng với đó, công tác tuyên truyền, quảng bá được đẩy mạnh trên các phương tiện truyền thông và nền tảng số, giúp hát Xoan tiếp cận đông đảo công chúng, đặc biệt là giới trẻ.

Các liên hoan, hội diễn được tổ chức thường xuyên, tạo không gian giao lưu, nâng cao chất lượng thực hành di sản. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, Hát Xoan vượt khỏi mái đình, nhà cổ để hiện diện trên nhiều sân khấu lớn trong nước, trở thành điểm nhấn trong giao lưu văn hóa.

Đặc biệt, việc gắn Hát Xoan với du lịch mở ra hướng đi mới. Các tour tham quan Đền Hùng, làng cổ Hùng Lô, các di tích lịch sử nay đều có thêm trải nghiệm nghe, xem và giao lưu Hát Xoan để lại ấn tượng sâu sắc với du khách./.

Theo TTXVN