Gánh nặng trên vai

Theo truyền thông phương Tây, một số quốc gia châu Âu và Canada đang tiến hành các cuộc thảo luận không chính thức về một cấu trúc phòng thủ mang tính “tự chủ hơn”. Động thái phản ánh quá trình điều chỉnh nội tại nhằm tái phân bổ trách nhiệm, thích ứng với những thay đổi trong quan hệ xuyên Đại Tây Dương và nhận thức về rủi ro chiến lược.

Một số quốc gia châu Âu và Canada đang tiến hành các cuộc thảo luận về một cấu trúc phòng thủ mang tính “tự chủ hơn”. Ảnh: GI

Động lực tái cấu trúc

Các cuộc tham vấn kín giữa các nước như Pháp, Đức, Anh, Ba Lan, các quốc gia Bắc Âu và Canada cho thấy một xu hướng ngày càng rõ nét: châu Âu muốn gia tăng vai trò trong bảo đảm an ninh của chính mình. Động lực trực tiếp xuất phát từ những tín hiệu không ổn định trong chính sách của Washington, đặc biệt dưới thời Tổng thống Donald Trump, khi các cam kết an ninh truyền thống bị đặt lại trong tương quan chi phí - lợi ích.

Những phát biểu chỉ trích NATO của Tổng thống Donald Trump, từ việc coi liên minh là “hổ giấy” nếu thiếu Mỹ đến việc công khai nghi ngờ mức độ đóng góp của các đồng minh, đã làm gia tăng tâm lý bất định trong nội bộ châu Âu. Mặc dù về mặt pháp lý, khả năng Mỹ rút khỏi NATO là rất thấp do phải được Quốc hội phê chuẩn, nhưng yếu tố “không thể dự đoán” lại chính là chất xúc tác thúc đẩy các phương án dự phòng.

Trong bối cảnh đó, ý tưởng về một “NATO châu Âu” không phải là thiết kế một cấu trúc cạnh tranh, mà là xây dựng năng lực bổ trợ. Như nhiều nhà hoạch định chính sách châu Âu nhấn mạnh, mục tiêu là “châu Âu hóa” một phần chức năng của NATO: từ hậu cần, chỉ huy tác chiến, phòng không đến triển khai lực lượng nhanh tại sườn phía đông.

Đây là sự dịch chuyển mang tính chiến lược nhưng có kiểm soát. Izvestia dẫn tuyên bố của Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb đã mô tả rõ: chuyển dịch gánh nặng từ Mỹ sang châu Âu là xu thế tất yếu, song cần diễn ra dần dần để tránh làm suy yếu cấu trúc răn đe hiện có. Tương tự, Bộ trưởng Quốc phòng Đức Boris Pistorius cũng nhấn mạnh rằng việc tăng cường yếu tố châu Âu trong NATO là điều kiện để duy trì chính liên minh xuyên Đại Tây Dương.

Một yếu tố quan trọng khác là sự thay đổi lập trường của Berlin. Dưới thời Thủ tướng Friedrich Merz, Đức đã bắt đầu xem xét nghiêm túc hơn khả năng tự chủ chiến lược. Những yếu tố như lập trường của Washington đối với Ukraine, các tranh cãi liên quan đến Greenland hay khác biệt về giá trị chính trị đã góp phần thúc đẩy sự điều chỉnh này.

Song song đó, các sáng kiến thể chế của Liên minh châu Âu (EU) ngày càng rõ nét. Các công cụ như Quỹ Quốc phòng châu Âu, Cơ chế Hòa bình châu Âu (EPF) hay Quỹ Hành động an ninh cho châu Âu (SAFE) trong khuôn khổ kế hoạch “tái vũ trang châu Âu” cho thấy nỗ lực xây dựng nền tảng công nghiệp - quân sự nội khối. Mức chi tiêu quốc phòng tăng nhanh, cùng với việc thúc đẩy mua sắm chung, phản ánh một bước chuyển từ phụ thuộc sang từng bước tự chủ.

Trong nhiều thập kỷ, NATO được xây dựng xoay quanh vai trò dẫn dắt của Mỹ. Ảnh: TASS

Nhiều bài toán chưa có lời giải

Giới phân tích cho rằng, mặc dù các động lực chính trị và tài chính đang hội tụ, khả năng hình thành một cấu trúc phòng thủ châu Âu hoàn toàn độc lập vẫn đối mặt với những hạn chế mang tính hệ thống.

Trước hết là vấn đề năng lực quân sự cốt lõi. Trong nhiều thập kỷ, NATO được xây dựng xoay quanh vai trò dẫn dắt của Mỹ, đặc biệt trong các lĩnh vực then chốt như trinh sát vệ tinh, cảnh báo sớm tên lửa, vận tải chiến lược và tác chiến điện tử. Đây là những năng lực đòi hỏi đầu tư khổng lồ và thời gian phát triển kéo dài hàng thập kỷ. Châu Âu hiện chưa có các hệ thống tương đương ở quy mô và độ tích hợp như của Mỹ.

Thứ hai là vấn đề công nghiệp quốc phòng. Mặc dù chi tiêu tăng mạnh, một phần đáng kể ngân sách quốc phòng châu Âu vẫn chảy vào thị trường Mỹ thông qua các hợp đồng mua sắm vũ khí. Điều này không chỉ phản ánh sự phụ thuộc công nghệ mà còn cho thấy những hạn chế trong năng lực sản xuất nội khối. Các nỗ lực “châu Âu hóa” chuỗi cung ứng quốc phòng vì vậy vừa mang tính chiến lược, vừa đối mặt với sức ép chính trị từ Washington.

Thứ ba là yếu tố răn đe hạt nhân, vốn được xem là trụ cột cuối cùng của an ninh châu Âu. Theo các nhà quan sát, hiện chỉ có Pháp (và ở mức độ khác là Anh) sở hữu lực lượng hạt nhân độc lập, trong khi phần lớn các nước EU vẫn dựa vào “ô hạt nhân” của Mỹ. Việc mở rộng cơ chế này trong nội bộ châu Âu không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn liên quan đến các ràng buộc chính trị, pháp lý và tâm lý chiến lược.

Ngoài ra, sự khác biệt về lợi ích và nhận thức giữa các quốc gia thành viên cũng là một rào cản đáng kể. Không phải tất cả các nước châu Âu đều có cùng mức độ sẵn sàng hoặc năng lực để tham gia sâu vào một cấu trúc phòng thủ chung. Điều này đặt ra câu hỏi về tính gắn kết và hiệu quả vận hành của bất kỳ mô hình “NATO châu Âu” nào trong tương lai.

Trong bối cảnh đó, các chuyên gia cho rằng những gì đang diễn ra nên được hiểu là quá trình “châu Âu hóa NATO” hơn là tạo lập một liên minh thay thế. Việc chuyển giao dần các chức năng như chỉ huy khu vực, hậu cần hay tổ chức tập trận cho các lực lượng châu Âu có thể giúp giảm tải cho Mỹ, đồng thời tăng tính chủ động cho EU, nhưng vẫn duy trì cấu trúc liên minh hiện tại.

Một yếu tố quan trọng khác là vai trò của các cuộc xung đột gần đây, đặc biệt là chiến sự tại Ukraine. Đây vừa là chất xúc tác thúc đẩy châu Âu tăng cường năng lực quốc phòng, vừa là “bãi thử” cho các cơ chế hợp tác mới. Việc châu Âu lần đầu tiên vượt Mỹ về viện trợ quân sự cho Ukraine cho thấy sự thay đổi đáng kể trong cán cân đóng góp. Đồng thời, quá trình tích hợp Ukraine vào chuỗi sản xuất quốc phòng châu Âu cũng mở ra một hướng đi mới cho hợp tác công nghiệp - quân sự.

Tuy nhiên, ngay cả trong kịch bản lạc quan, việc xây dựng một hệ thống phòng thủ châu Âu đủ sức thay thế vai trò của Mỹ vẫn là mục tiêu dài hạn. Các hạn chế về nguồn lực, công nghệ và sự phối hợp chính trị khiến quá trình này khó có thể hoàn tất trong một hoặc hai thập kỷ tới.

Các cuộc thảo luận về một “NATO châu Âu” phản ánh một giai đoạn chuyển tiếp trong cấu trúc an ninh xuyên Đại Tây Dương, nơi các đồng minh châu Âu tìm cách cân bằng giữa phụ thuộc và tự chủ. Đây không phải là dấu hiệu của sự tan rã liên minh, mà là quá trình thích ứng trước những thay đổi trong môi trường chiến lược và hành vi của các tác nhân chủ chốt.

Trong ngắn hạn, NATO vẫn là trụ cột không thể thay thế của an ninh châu Âu. Trong trung và dài hạn, xu hướng “châu Âu hóa” các chức năng quốc phòng có thể sẽ tiếp tục, nhưng trong khuôn khổ liên minh hiện có. Do đó, “NATO châu Âu”, nếu hình thành, nhiều khả năng sẽ là một lớp cấu trúc bổ trợ, chứ không phải một thực thể thay thế hoàn toàn. Nói cách khác, vấn đề không nằm ở việc “có hay không” một NATO mới, mà ở cách thức tái phân bổ quyền lực, nguồn lực và trách nhiệm trong một hệ thống an ninh đang biến đổi nhanh chóng.

Hùng Anh (CTV)