Điện mặt trời mái nhà: Đăng ký đầy đủ để vận hành an toàn hệ thống

Trước xu hướng gia tăng lắp đặt điện mặt trời mái nhà, việc tuân thủ quy định thông báo, đăng ký phát triển nguồn điện theo Nghị định số 58/2025/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Điện lực về phát triển điện năng lượng tái tạo, điện năng lượng mới (58/2025/NĐ-CP) không chỉ là yêu cầu pháp lý, mà còn là điều kiện quan trọng để ngành điện dự báo, điều độ và vận hành hệ thống an toàn, ổn định. Thực tế cho thấy, bên cạnh sự hưởng ứng tích cực từ doanh nghiệp và người dân, vẫn còn tình trạng triển khai chưa đầy đủ thủ tục, tiềm ẩn nguy cơ mất cân đối nguồn - tải.

Đến hết tháng 3/2026, toàn tỉnh có 220 khách hàng thông báo phát triển hệ thống điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ, với tổng công suất gần 16MW. Ảnh: Tùng Lâm

Không thể phát triển “tự phát”

Theo quy định tại Điều 12 Nghị định 58/2025/NĐ-CP về trình tự, thủ tục phát triển nguồn điện tự sản xuất, tự tiêu thụ, tất cả các trường hợp phát triển nguồn điện, dù có đấu nối với hệ thống điện quốc gia hay không, đều phải thực hiện thông báo hoặc đăng ký theo quy định. Đây là cơ sở quan trọng để cơ quan quản lý nắm bắt, theo dõi và bảo đảm vận hành an toàn hệ thống điện.

Cụ thể, đối với nguồn điện không đấu nối với hệ thống điện quốc gia, tổ chức, cá nhân khi đầu tư xây dựng có trách nhiệm gửi thông báo tới Sở Công Thương và đơn vị điện lực cấp tỉnh, cung cấp các thông tin như: chủ đầu tư, loại hình nguồn điện, quy mô công suất, mục đích, địa điểm, thời gian triển khai.

Đối với nguồn điện có đấu nối với hệ thống điện quốc gia, quy định được phân thành nhiều nhóm. Hộ gia đình sử dụng nhà ở riêng lẻ, phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ với công suất dưới 100kW phải gửi thông báo tới Sở Công Thương, đơn vị điện lực, cơ quan quản lý xây dựng và phòng cháy chữa cháy tại địa phương để theo dõi, hướng dẫn. Với các hệ thống có công suất từ 100kW đến dưới 1.000kW, không đăng ký bán điện dư, cũng phải thực hiện thông báo theo mẫu quy định. Trường hợp có công suất từ 1.000kW trở lên hoặc các hệ thống nhỏ hơn nhưng có nhu cầu bán điện dư vào lưới điện, phải thực hiện đăng ký phát triển để được cấp giấy chứng nhận theo quy định.

Trên thực tế, cùng với chi phí đầu tư giảm mạnh so với trước đây, nhu cầu lắp đặt điện mặt trời mái nhà của người dân và doanh nghiệp đang gia tăng rõ rệt. Theo Công ty Điện lực Thanh Hóa, ngoài 613 hệ thống điện mặt trời áp mái với tổng công suất 66,39MWp đã được phát triển trước năm 2020 và ký hợp đồng mua bán điện, đến hết tháng 3/2026 có thêm khoảng 220 khách hàng thông báo phát triển hệ thống điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ, với tổng công suất gần 16MW.

Tuy nhiên, dữ liệu về các hệ thống này hiện vẫn chưa đầy đủ và thiếu thống nhất giữa các cơ quan quản lý. Theo tổng hợp của Sở Công Thương, toàn tỉnh có khoảng 715 hệ thống điện mặt trời mái nhà với tổng công suất hơn 104MWp. Như vậy, ngoài 613 hệ thống được lắp đặt trước năm 2021 thì sở mới ghi nhận thêm 102 hệ thống. Sự chênh lệch này cho thấy vẫn còn không ít trường hợp chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thông báo, đăng ký theo quy định.

Theo đại diện Tập đoàn Điện lực Việt Nam, dù là nguồn điện tự sản, tự tiêu, phần lớn các hệ thống điện mặt trời mái nhà hiện nay đều có đấu nối với lưới điện quốc gia nhằm bổ sung nguồn điện khi sản lượng điện mặt trời không đáp ứng đủ nhu cầu sử dụng. Điều này khiến điện mặt trời áp mái không chỉ là vấn đề của từng hộ gia đình hay doanh nghiệp, mà đã trở thành một phần của hệ thống điện chung.

Trong khi đó, công tác vận hành hệ thống điện phụ thuộc chặt chẽ vào dự báo phụ tải và kế hoạch chuẩn bị nguồn. Nếu không nắm chắc được quy mô, công suất và mức độ tham gia của điện mặt trời mái nhà, việc dự báo sẽ thiếu chính xác. Khi đó, vào những thời điểm không có nắng, lưới điện phải “gánh” toàn bộ phụ tải, tiềm ẩn nguy cơ thiếu nguồn cục bộ, gia tăng áp lực cho hệ thống truyền tải và phân phối. Về lâu dài, điều này có thể ảnh hưởng đến tính ổn định và an toàn của hệ thống điện quốc gia.

Hoàn thiện quản lý để phát triển bền vững

Ở góc độ đơn vị làm nhiệm vụ điều độ hệ thống điện quốc gia, Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và Thị trường điện Quốc gia (NSMO) cho rằng, việc có đầy đủ thông tin về các hệ thống điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu là điều kiện tiên quyết để bảo đảm vận hành hệ thống điện an toàn, ổn định. Đặc biệt, trong bối cảnh các cơ chế, chính sách mới đang khuyến khích phát triển mạnh nguồn năng lượng phân tán, dữ liệu về quy mô, công suất và mức độ tham gia của điện mặt trời áp mái càng trở nên quan trọng.

Lắp đặt hệ thống điện mặt trời áp mái có pin lưu trữ.

Theo NSMO, việc thiếu thông tin sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng dự báo sản lượng phát điện của loại hình nguồn này, từ đó tác động tới các tính toán kỹ thuật như tần số, điện áp, chất lượng điện năng và quán tính hệ thống. Khi tỷ trọng nguồn điện phân tán tăng lên nhưng không được “định danh” đầy đủ trong hệ thống dữ liệu, công tác điều độ sẽ đối mặt với nhiều rủi ro tiềm ẩn, nhất là trong các tình huống phụ tải biến động nhanh hoặc thời tiết thay đổi đột ngột.

Thực tế cho thấy, theo thống kê của Tập đoàn Điện lực Việt Nam, từ sau năm 2020 đến nay đã có khoảng 1.300MWp điện mặt trời mái nhà được lắp đặt nhưng không bán điện cho EVN, trong đó phần lớn chưa thực hiện thông báo, đăng ký với cơ quan chức năng. Điều này không chỉ gây khó khăn trong công tác dự báo và vận hành hệ thống điện quốc gia, mà còn ảnh hưởng tới việc xây dựng các kịch bản phát triển nguồn điện, cân đối cung - cầu và hoạch định chính sách dài hạn của ngành điện.

Đại diện phòng Quản lý Điện năng, Sở Công Thương cho biết, thủ tục thông báo, đăng ký hiện đã được đơn giản hóa, thực hiện trực tuyến qua cổng dịch vụ công, không yêu cầu nhiều giấy tờ phức tạp. Tuy nhiên, một bộ phận người dân và doanh nghiệp vẫn chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ này, phần do chưa nắm rõ quy định, phần do tâm lý chủ quan khi cho rằng hệ thống chỉ phục vụ nhu cầu nội bộ.

Ngày 6/4/2026, Chính phủ đã ban hành Nghị định 133/2026/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực điện lực, trong đó có các chế tài đối với hành vi phát triển nguồn điện tự sản xuất, tự tiêu thụ có đấu nối với hệ thống điện quốc gia nhưng không thực hiện đúng quy định. Cụ thể, hành vi không gửi thông báo lần đầu bị cảnh cáo; nếu tái phạm có thể bị phạt từ 500.000 đồng đến 3.000.000 đồng tùy quy mô công suất đối với hệ thống đấu nối ở cấp hạ áp. Đối với các hệ thống đấu nối ở cấp điện áp trung áp trở lên, mức phạt từ 10 - 20 triệu đồng, đồng thời buộc thực hiện đầy đủ thủ tục theo quy định.

Điện mặt trời mái nhà là một xu hướng tất yếu, góp phần quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu phát triển năng lượng sạch, bền vững. Việc hoàn thiện công tác quản lý hiện nay cũng rất cần có khung pháp lý thống nhất, minh bạch và một cơ chế quản lý khoa học, hiện đại. Trong đó, cần tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền để người dân, doanh nghiệp nắm bắt quy trình, hiểu rõ trách nhiệm và quyền lợi khi tham gia phát triển điện mặt trời mái nhà; đồng thời, các cơ quan chức năng cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế theo hướng đơn giản, thuận tiện, dễ tiếp cận.

Tùng Lâm