Chủ động đối phó hiểm họa hồ chứa nước mất an toàn

Đến tháng 5/2026, các xã thuộc huyện Ngọc Lặc (cũ) có 155 công trình thủy lợi, ngoài hồ Cống Khê (xã Ngọc Lặc) theo thiết kế có dung tích chứa 4 triệu 325 nghìn m3 nước, còn lại là hồ, đập vừa và nhỏ. Trong đó, Công ty TNHH MTV Sông Chu - Chi nhánh Thủy lợi Ngọc Lặc quản lý, khai thác 9 hồ, 1 đập, phục vụ nước tưới cho gần 900ha cây trồng của 6 xã (Ngọc Lặc, Thạch Lập, Ngọc Liên, Minh Sơn, Nguyệt Ấn, Kiên Thọ).

Hồ Cống Khê do Chi nhánh Thủy lợi Ngọc Lặc quản lý đã tích đủ nước theo thiết kế phục vụ sản xuất và dân sinh trên địa bàn.

Các công trình còn lại do các xã trên địa bàn quản lý. Nhiều công trình như: hồ Hón Vắt, hồ Bai Than, hồ Hang Rùa (xã Ngọc Lặc), hồ Hón Hang, hồ Vùng Thổ, hồ Bai Đa (xã Minh Sơn), hồ Bàn Nang (xã Thạch Lập)... đã xuống cấp, lòng hồ bồi lắng, nhiều vị trí bị sạt lở, tràn hư hỏng nặng... không phát huy được hiệu quả phục vụ sản xuất như thiết kế.

Với phương châm “Nhà nước và Nhân dân cùng làm”, các xã đã đầu tư kinh phí, công lao động, vật liệu tại chỗ để làm mới, tu sửa hàng chục hồ đập... Ngoài ra, các xã, thôn còn phát huy nội lực thi công các công trình nhỏ như: bai, đập nhỏ tạm thời dâng nước từ dòng chảy sông, suối để tưới hỗ trợ cây trồng.

Hiện nay, toàn tỉnh có 610 hồ chứa nước. Trong đó, có 1 hồ chứa nước quan trọng liên quan đến an ninh quốc gia là hồ Cửa Đạt, dung tích toàn bộ hồ chứa 1,45 tỷ m3 nước do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý; 29 hồ chứa nước lớn, 88 hồ chứa vừa, còn lại là hồ chứa nước nhỏ do UBND tỉnh Thanh Hóa quản lý. Ngoài nhiệm vụ chính là tưới cho cây trồng, các hồ chứa nước còn có nhiệm vụ cắt lũ trong mùa mưa, bão, cấp nước sinh hoạt, sản xuất công nghiệp, nuôi thủy sản, cải tạo môi trường sinh thái trong vùng...

Tuy nhiên, ảnh hưởng đến nguồn nước phục vụ sản xuất và dân sinh hiện nay là toàn tỉnh có 58 hồ chứa tập trung ở nhiều xã khu vực miền núi thuộc các huyện cũ như Cẩm Thủy, Thạch Thành, Thường Xuân, Ngọc Lặc, Bá Thước, Như Thanh, Như Xuân... bị hư hỏng, không đảm bảo an toàn, trong đó 3 hồ không được tích nước, 39 hồ tích nước hạn chế. Tình trạng phổ biến của các hồ chứa như đập đất thấp, mặt cắt nhỏ, mái thượng lưu, hạ lưu bị sạt lở; tràn, cống hư hỏng, lòng hồ bồi lắng, hệ thống kênh mương bị bồi lấp, sạt, vỡ,... không an toàn, chỉ tích trữ được một phần nước theo thiết kế. Hầu hết các hồ thủy lợi hư hỏng được xây dựng từ những năm 1960 đến 1970, cống, tràn đều làm tạm. Đáng lo ngại là hiện nay mới có 10/58 hồ chứa được bố trí nguồn vốn để sửa chữa, khắc phục; vẫn còn 48 hồ chứa chưa được bố trí kinh phí để khắc phục, sửa chữa. Vì vậy, nếu lơ là trong công tác quản lý, không được rà soát, chủ động chuẩn bị từ sớm các phương án ứng phó cụ thể với các sự cố có thể xảy ra, nhất là trong mùa mưa lũ thì nguy cơ gây mất an toàn cho đập, hồ chứa và vùng hạ du khó lường...

Theo dự báo của Chi cục Thủy lợi Thanh Hóa, thời gian tới nếu xảy ra nắng nóng kéo dài trên diện rộng, dự báo toàn tỉnh có khoảng 14.000 đến 15.000ha cây trồng có nguy cơ bị thiếu nước, hạn hán, xâm nhập mặn, trong đó diện tích có khả năng xảy ra hạn ảnh hưởng đến năng suất cây trồng từ 8.600 - 9.800ha tập trung ở các khu vực như: vùng cấp nước từ các hồ, đập, công trình thủy lợi từ 5.500 đến 6.700ha, chủ yếu ở khu vực đuôi kênh thuộc hệ thống kênh lấy nước từ hồ Cửa Đạt (hệ thống Bái Thượng, hệ thống Bắc sông Chu - Nam sông Mã), hồ Sông Mực, hồ Yên Mỹ, khu vực các xã trung du, miền núi thuộc hồ đập nhỏ.

Để đối phó, hạn chế đến mức thấp nhất thiệt hại do sự cố hồ, đập gây ra, các đơn vị, địa phương cần có phương án chuẩn bị phòng, chống lụt, bão theo phương châm “4 tại chỗ” thật chi tiết, bảo vệ an toàn cho từng hồ chứa, đặc biệt đối với các hồ, đập đang thi công dở dang và hồ xuống cấp nghiêm trọng. Các xã kiểm tra hồ, đập để phát hiện hư hỏng, tùy theo mức độ hư hỏng, không có khả năng tích nước thì không được tích nước hoặc chỉ tích một phần nước. Nâng cao cảnh giác, sẵn sàng sơ tán dân sống gần những con đập có nguy cơ vỡ. Các chủ đầu tư đang chỉ đạo gấp rút thi công sửa chữa, nâng cấp 13 hồ chứa nước bị hư hỏng để đảm bảo tiến độ chống lũ an toàn; chuẩn bị phương án để đảm bảo an toàn cho công trình trong quá trình thi công. Các ngành, các cấp tiếp tục quan tâm đầu tư kinh phí xây dựng cơ sở hạ tầng thủy lợi; các xã cần phát huy nội lực, huy động sức dân sửa chữa công trình hư hỏng nhỏ, phục vụ sản xuất và dân sinh. Tuyên truyền nâng cao cảnh giác sự cố hồ đập cho Nhân dân chủ động phòng tránh.

Nguyễn Quân