Về câu thành ngữ “Một nuộc lạt một bát cơm”

Trong chuyên mục Cà kê chuyện chữ nghĩa số trước, chúng tôi đã có bài viết “Nuộc lạt và nút lạt”, trong đó chỉ rõ sự khác nhau của “nút” và “nuộc”. Cụ thể “nút” là chỗ hai đầu dây buộc vào nhau, còn “nuộc” là vòng dây buộc để dẫn đến “nút”, chứ không phải “ngôn ngữ miền Nam” gọi “nút” là “nuộc”.

Trong chuyên mục Cà kê chuyện chữ nghĩa kì này, chúng tôi xin bàn đến một câu thành ngữ liên quan đến chữ “nuộc”, đó là “Một nuộc lạt một bát cơm”.

“Một nuộc lạt một bát cơm” (dị bản Nuộc lạt bát cơm) được Đại Nam quấc âm tự vị (Huình Tịnh Paulus Của) giảng là “Nhơn công mắt mỏ” (nhân công đắt đỏ - HTC); và Từ điển thành ngữ tục ngữ Việt Nam (Nhóm Vũ Dung) giảng là “Tốn kém trong việc thuê mướn người làm; Kẻ bỏ công sức thì người trả thù lao, sòng phẳng không ai được kể công với ai”.

Tại sao lại có chuyện nhân công “đắt đỏ” với “tốn kém” ở đây?

Xưa kia nhà lợp bằng tranh tre nứa lá nên cứ ít năm lại phải lợp lại một lần. Lựa lúc nông nhàn, gia chủ triển khai công việc. Người trong làng xóm, thôn ấp xúm đến mỗi người một tay. Phụ nữ thì dọn dẹp, nấu nướng, đưa kè; đàn ông thì lên mái. Số người đến “góp công” hầu như không có hạn định. Ban đầu còn ít, sau ngồi giăng hàng, kín cả mái. Tiếng cười nói xôn xao, tiếng gọi “Kè đê,...! Mè đê...!” rộn ràng. Người ta lợp ào ào, làm rào rào... Người chậm, vụng sẽ không theo kịp người lành nghề và nhanh nhẹn. Thế nên có người chỉ mới kịp luồn sợi lạt qua rui mè rồi xâu qua tàu lá kè tạo thành “nuộc” mà chưa kịp rút chặt lại để xoắn “nút”, nhưng đã phải vội bỏ đấy mà đặt tàu kè tiếp theo cho kịp người bên cạnh. Khi lợp xong đứng dưới nhìn lên còn phát hiện ra những nuộc lỏng, có khi thò thay kéo xuống là tuột luôn.

Tất cả những người tham gia đám lợp nhà đều là làm giúp, làm không công. Tuy nhiên, sau khi xong việc, tất cả sẽ ngồi lại ăn cơm lợp nhà, kể cả người đến muộn, có khi chỉ buộc được vài nuộc thì công việc đã hoàn tất. Thế là Một nuộc lạt, một bát cơm! Về sau câu này được hiểu là nhân công đắt đỏ, “tốn kém trong việc thuê mướn người làm” là vậy.

Mẫn Nông (CTV)

Tham khảo:Dị bản “Nuộc lạt bát cơm” được Từ điển thành ngữ Tục ngữ Ca dao Việt Nam (Việt Chương) giảng: “Buộc một mối lạt là một việc quá dễ dàng và chóng vánh, ai cũng làm được. Một nuộc lạt không thể làm nên được một ngôi nhà, thế nhưng không phải vì thế mà làm việc cẩu thả được.

Nghĩa bóng câu này cho rằng khi làm việc gì, dù nhỏ mọn, dù việc không quan trọng ta cũng phải làm kĩ lưỡng, cẩn thận. Có như vậy, công việc mới hoàn tất tốt đẹp lại bền bỉ”.