Ukraine đồng ý khai thông dòng chảy Druzba, khoản vay 90 tỷ Euro từ EU sẽ sớm tới tay Ukraine

Tuần qua, dòng dầu Nga tới Hungary và Slovakia đã chính thức chảy trở lại qua đoạn đường ống Druzhba đi qua lãnh thổ Ukraine sau nhiều tháng gián đoạn. Động thái của Kyiv không chỉ khiến Budapest dỡ bỏ lập trường phản đối, phá vỡ thế bế tắc kéo dài trong nội bộ Liên minh châu Âu (EU), mà còn mở đường cho việc thông qua khoản vay 90 tỷ euro (tương đương 105,79 tỷ USD) mà Ukraine đang cấp thiết cần đến.

Châu Âu đoàn kết để gỡ bỏ lệnh phong tỏa khoản vay 90 tỷ euro cho Ukraine. Ảnh: Atlanticcouncil.

Đằng sau quyết định tưởng như mang tính kỹ thuật này là một bài toán địa chính trị phức tạp: khôi phục dòng chảy trên tuyến huyết mạch năng lượng Druzhba. Diễn biến mới một lần nữa cho thấy, trong cuộc khủng hoảng Ukraine, ba trụ cột năng lượng - tài chính - chính trị đang đan xen chặt chẽ, tạo thành “nút thắt” khó gỡ đối với cả EU và các bên liên quan.

“Phao cứu sinh” trong thời điểm cạn kiệt nguồn lực

Bloomberg nhận định, đường ống Druzhba khôi phục hoạt động đã “mở đường” cho việc EU thông qua khoản vay 90 tỷ euro mà Ukraine đang rất cần, nguồn tài chính được đánh giá là “có ý nghĩa sống còn” đối với nước này. Kể từ khi ông Donald Trump tái đắc cử Tổng thống Mỹ năm 2025, Mỹ trên thực tế đã ngừng viện trợ cho Ukraine; hiện nguồn tài chính của Ukraine chỉ đủ duy trì đến khoảng tháng 6 năm nay.

Do vậy, không khó để lý giải vì sao khoản vay 90 tỷ euro được mô tả như một “phao cứu sinh” đối với Ukraine. Sau hơn 4 năm xung đột toàn diện với Nga, nền kinh tế Ukraine đã chịu những tổn thất nặng nề: cơ sở hạ tầng bị tàn phá, sản xuất đình trệ, nguồn thu ngân sách suy giảm nghiêm trọng, trong khi chi tiêu quân sự và an sinh xã hội liên tục gia tăng.

Theo ước tính của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ukraine đang đối mặt với khoảng trống tài chính lên tới hơn 130 tỷ euro trong 2 năm tới. Trong bối cảnh đó, khoản vay của EU dự kiến sẽ đáp ứng khoảng hai phần ba nhu cầu tài chính của Kyiv trong giai đoạn 2026 - 2027. Nếu không có nguồn hỗ trợ này, nguy cơ Ukraine cạn kiệt ngân sách ngay từ giữa năm 2026 là hoàn toàn hiện hữu.

Điểm đáng chú ý là cấu trúc của khoản vay phản ánh rõ ưu tiên chiến lược: phần lớn nguồn vốn được dành cho quốc phòng, bao gồm mua sắm vũ khí và phát triển công nghiệp quốc phòng trong nước, trong khi phần còn lại được sử dụng để duy trì các chức năng cơ bản của nhà nước như y tế, giáo dục và phúc lợi xã hội. Các khoản vay dự kiến sẽ được giải ngân trong những tuần và tháng tới.

Druzhba: từ đường ống dẫn dầu thành “đòn bẩy chính trị”

Bloomberg nhận định, đường ống Druzhba khôi phục hoạt động đã “mở đường” cho việc EU thông qua khoản vay 90 tỷ euro mà Ukraine đang rất cần, nguồn tài chính được đánh giá là “có ý nghĩa sống còn” đối với nước này. Ảnh: Euronews.

Điểm then chốt khiến toàn bộ tiến trình bị đình trệ suốt nhiều tháng lại nằm ở đường ống Druzhba - một trong những tuyến vận chuyển dầu lớn nhất châu Âu, có vai trò sống còn đối với Hungary và Slovakia.

Khi đoạn đường ống đi qua Ukraine bị gián đoạn từ cuối tháng 1, Budapest và Bratislava nhanh chóng cáo buộc Kyiv “cố tình cắt nguồn cung”, trong khi phía Ukraine khẳng định thiệt hại là do các cuộc tấn công của Nga. Bất đồng này nhanh chóng leo thang thành một cuộc đối đầu chính trị trong nội bộ EU.

Hungary, với sự hậu thuẫn của Slovakia, đã sử dụng quyền phủ quyết để chặn cả khoản vay lẫn gói trừng phạt mới đối với Nga. Điều này cho thấy rõ một thực tế: trong cơ chế ra quyết định dựa trên đồng thuận của EU, chỉ cần một hoặc hai quốc gia cũng có thể làm tê liệt toàn bộ tiến trình.

Việc dòng dầu được khôi phục qua Druzhba vì thế không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật, mà là “chìa khóa” mở nút thắt chính trị. Khi lợi ích năng lượng được đảm bảo, Hungary và Slovakia lập tức dỡ bỏ phản đối, mở đường cho thỏa thuận được thông qua.

Diễn biến này cũng phản ánh sự phụ thuộc dai dẳng của một số nước EU vào năng lượng Nga - yếu tố tiếp tục làm suy yếu nỗ lực thống nhất lập trường của khối đối với Moskva.

Vụ việc một lần nữa làm nổi bật điểm yếu cố hữu của EU: cơ chế ra quyết định dựa trên sự đồng thuận tuyệt đối trong các vấn đề then chốt như chính sách đối ngoại và tài chính.

Trong khi phần lớn các quốc gia thành viên coi hỗ trợ Ukraine là ưu tiên chiến lược nhằm đối phó với Nga, thì Hungary - và ở mức độ nào đó là Slovakia - lại theo đuổi cách tiếp cận thực dụng hơn, đặt lợi ích năng lượng và quan hệ với Moskva lên hàng đầu.

Tuyến phía nam của đường ống Druzhba đi qua Ukraine và dẫn tới Cộng hòa Séc, Slovakia và Hungary. Việc vận chuyển dầu qua đoạn đường ống trên lãnh thổ Ukraine đã bị gián đoạn từ ngày 27/1 năm nay. Phía Ukraine cho biết đường ống bị hư hại do các cuộc tấn công của Nga, nhưng Hungary và Slovakia không chấp nhận giải thích này, cáo buộc Ukraine cố tình tạo ra “lệnh phong tỏa dầu mỏ” nhằm cản trở nguồn cung dầu của Nga. Trang Vedomosti của Nga cho rằng chính quyền Ukraine đã sử dụng đường ống này như một “công cụ gây sức ép” đối với một số quốc gia Đông Âu.

Thủ tướng Hungary Viktor Orbán, người từ lâu được xem là lãnh đạo thân Nga nhất trong EU, đã nhiều lần sử dụng quyền phủ quyết để gây sức ép với Brussels. Việc ông Orbán thất bại trong cuộc bầu cử hồi đầu tháng đã mở đường cho bước đột phá trong đàm phán. Dù ông thất bại trước ứng viên trung hữu Péter Magyar trong cuộc bầu cử ngày 12/4, di sản chính trị của ông vẫn để lại ảnh hưởng đáng kể đối với tiến trình ra quyết định của EU.

Sự kiện lần này đã thúc đẩy những lời kêu gọi cải cách, chuyển từ cơ chế đồng thuận sang bỏ phiếu đa số trong một số lĩnh vực. Tuy nhiên, đây là một bước đi nhạy cảm, bởi nó liên quan trực tiếp đến chủ quyền của các quốc gia thành viên.

Gói trừng phạt thứ 20: tham vọng và giới hạn

EU cũng thông qua gói trừng phạt thứ 20 nhằm vào Nga. Ảnh: Reuters.

Song song với khoản vay, EU cũng thông qua gói trừng phạt thứ 20 nhằm vào Nga. Tuy nhiên, nội dung của gói này cho thấy rõ sự thỏa hiệp giữa các bên.

Một trong những biện pháp được coi là cốt lõi - cấm hoàn toàn vận chuyển dầu Nga bằng đường biển - đã bị loại bỏ hoặc trì hoãn, do lo ngại tác động đến thị trường năng lượng toàn cầu và lợi ích của một số quốc gia thành viên.

Thay vào đó, EU tập trung vào các biện pháp “mềm” hơn nhưng vẫn có tác động đáng kể, như siết chặt hoạt động của “hạm đội bóng tối”, hạn chế dịch vụ hàng hải, trừng phạt các ngân hàng và mở rộng danh sách cá nhân, tổ chức bị phong tỏa tài sản.

Điều này cho thấy EU đang phải cân bằng giữa mục tiêu gây sức ép lên Nga và nhu cầu bảo vệ ổn định kinh tế của chính mình - một bài toán không dễ trong bối cảnh giá năng lượng vẫn tiềm ẩn nhiều biến động.

Cơ chế tài chính sáng tạo nhưng đầy thận trọng

EU sẽ cung cấp cho Ukraine hai khoản vay không lãi suất, mỗi khoản trị giá 45 tỷ euro trong các năm 2026 và 2027, trong đó mỗi năm có 28 tỷ euro dành cho chi tiêu quân sự và 17 tỷ euro cho nhu cầu ngân sách chung. Ảnh: Reuters.

Một điểm đáng chú ý khác là cách EU thiết kế khoản vay. EU sẽ cung cấp cho Ukraine hai khoản vay không lãi suất, mỗi khoản trị giá 45 tỷ euro trong các năm 2026 và 2027, trong đó mỗi năm có 28 tỷ euro dành cho chi tiêu quân sự và 17 tỷ euro cho nhu cầu ngân sách chung. Thay vì trực tiếp sử dụng tài sản bị đóng băng của Nga - ước tính khoảng 210 tỷ euro - làm nguồn tài trợ, EU lựa chọn phương án vay trên thị trường vốn và cho Ukraine vay lại.

Ukraine được cho là sẽ không phải hoàn trả khoản tiền này từ nguồn ngân sách của mình; phần gốc chỉ đến hạn khi Nga bắt đầu bồi thường sau khi cuộc xung đột Nga Ukraine kết thúc - có thể sử dụng khoảng 210 tỷ euro tài sản của ngân hàng trung ương Nga đang bị đóng băng trong EU. Cơ chế này được thiết kế từ năm ngoái nhằm tận dụng các tài sản bị phong tỏa của Nga để hỗ trợ Ukraine mà không cần tịch thu trực tiếp số tiền - một động thái mà Bỉ và một số quốc gia thành viên EU khác cho là tiềm ẩn rủi ro pháp lý.

Quyết định này phản ánh sự thận trọng về pháp lý và lo ngại nguy cơ trả đũa từ Nga. Các tài sản của Nga vẫn được giữ nguyên trạng và chỉ được kỳ vọng sử dụng để hoàn trả khoản vay trong tương lai, khi Moskva phải bồi thường sau chiến tranh. Cách tiếp cận này giúp EU tránh được những rủi ro pháp lý trước mắt, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về tính bền vững dài hạn, đặc biệt nếu xung đột kéo dài hoặc việc bồi thường không diễn ra như kỳ vọng.

Phép thử đối với năng lực hành động và tầm nhìn chiến lược của châu Âu

Diễn biến xung quanh đường ống Druzhba và khoản vay của EU cũng cho thấy cuộc xung đột Ukraine không còn là vấn đề khu vực, mà đã trở thành một yếu tố định hình trật tự kinh tế – chính trị rộng lớn hơn.

Việc Nga cân nhắc dừng vận chuyển dầu sang Đức qua tuyến này, nếu xảy ra, cũng có thể làm gia tăng bất ổn năng lượng tại châu Âu, đặc biệt đối với các nền kinh tế phụ thuộc vào nguồn cung ổn định.

Trong khi đó, EU cũng đang phải đối mặt với những thách thức mới từ bên ngoài, bao gồm biến động tại Trung Đông và tác động đến thị trường năng lượng toàn cầu. Điều này khiến bài toán hỗ trợ Ukraine càng trở nên phức tạp, khi nguồn lực của khối không phải là vô hạn.

Việc EU thông qua khoản vay 90 tỷ euro cho Ukraine rõ ràng là một bước tiến quan trọng, giúp Kyiv tránh được nguy cơ khủng hoảng tài chính trong ngắn hạn và duy trì năng lực kháng cự.

Tuy nhiên, quá trình đi đến quyết định này cũng phơi bày những giới hạn trong sự đoàn kết của EU, cũng như những ràng buộc về lợi ích quốc gia và phụ thuộc năng lượng.

Trong dài hạn, câu hỏi đặt ra không chỉ là EU có thể hỗ trợ Ukraine đến đâu, mà còn là liệu khối này có thể cải cách để trở nên linh hoạt và hiệu quả hơn trong một môi trường địa chính trị ngày càng phức tạp hay không. Khoản vay 90 tỷ euro, vì thế, không chỉ là một gói tài chính - mà còn là phép thử đối với năng lực hành động và tầm nhìn chiến lược của châu Âu trong một thế giới đang biến động sâu sắc.

Thanh Vân