Thanh Quân giữ gìn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống dân tộc

Nằm ở miền Tây xứ Thanh, xã Thanh Quân được xem là cái nôi lưu giữ những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc Thái. Nơi đây không chỉ nổi tiếng với di tích đền Chín Gian trên đồi Pú Pỏm, mà còn gắn liền với lễ tục “Dâng trâu tế trời” - một sinh hoạt tín ngưỡng cộng đồng độc đáo, phản ánh chiều sâu tâm linh, sự cấu kết cộng đồng và khát vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt của cư dân nơi đây.

Tháng Giêng hằng năm, xã Thanh Quân lại tổ chức Lễ hội đền Chín Gian và dâng trâu tế trời.

Theo truyền thuyết, đền Chín Gian xưa được dựng lên để đồng bào dân tộc Thái thờ trời (then, phạ) và tưởng nhớ các vị tạo mường có công lập bản. Ngôi đền có 9 gian tượng trưng cho 9 mường, nơi hội tụ của các cộng đồng người Thái vùng Thanh - Nghệ. Tháng Giêng hàng năm đồng bào lại mở hội “dâng trâu tế trời” - một nghi lễ hiến sinh độc đáo, cầu cho quốc thái dân an. Lễ hội kéo dài ba ngày, ba đêm, thu hút hàng nghìn người tham gia.

Trong nghi lễ dâng trâu tế trời, đồng bào nơi đây gửi gắm ước vọng an lành, no đủ, đồng thời bày tỏ đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, tri ân trời đất và tổ tiên. Không chỉ có giá trị tâm linh, lễ hội còn là môi trường để bảo tồn tiếng nói, chữ viết, làn điệu dân ca, trò chơi dân gian, nghệ thuật khua luống, ném còn, thổi pí, đánh chiêng... Để chuẩn bị cho lễ hội, những người có chức sắc trong bản, cùng các cụ cao niên bàn bạc kỹ lưỡng để bình chọn ra một con trâu tốt nhất trong bản, đó là những con trâu mộng không kể trâu đực hay trâu cái, phải là trâu tơ chưa dùng trong cày kéo và không có các khuyết tật bẩm sinh trên cơ thể. Ngoài một con trâu, mỗi mường còn phải có 9 con lợn, 90 con gà nhỏ, 90 cặp cá khô và một chum rượu cần (lẩu xá). Sau khi chọn được trâu ưng ý, các chức sắc và các cụ cao niên trong làng tiếp tục bình chọn ra 9 chàng trai khỏe mạnh, khôi ngô tuấn tú, bố mẹ, ông bà mẫu mực, gia đình hạnh phúc. Khi đã tìm được con trâu có đầy đủ tiêu chuẩn nói trên, đội quân gồm 9 chàng trai mang trâu tế ra bãi tắm tiên (là khe nước sâu, được tạo bởi hai dòng suối thuộc địa phận xã Thanh Quân) để làm thịt. Thịt trâu lại được dùng để cúng trời, cầu cho mưa thuận, gió hòa, muôn vật tốt tươi.

Công việc quan trọng không kém trong lễ tế trâu đó là các chức sắc trong bản phải tìm ra 3 thầy mo gồm 1 mo nữ (bà Bá Văn), ông mo Cố Hương và ông mo Quốc Vượng. Ba thầy mo này có trách nhiệm lo về phần cúng tế trong lễ hội.

Đến ngày hội, các bô lão, chức dịch và trai tráng trong mường rước lễ lên đền. Đám rước do các bô lão dẫn đầu, các chức dịch đôn đốc đám trai làng gánh cá, gánh gà, khiêng lợn, khiêng rượu và dắt trâu đi sau. Cuối cùng là đoàn người xem hội. Khi tới nơi, các mường chia nhau đưa lễ vào gian đền dành riêng cho mường mình...

Đền Chín Gian không chỉ là nơi tín ngưỡng, mà còn là “ngọn lửa thiêng” sưởi ấm tâm hồn người Thái, kết nối cộng đồng từ Thanh Hóa sang tận Nghệ An. Đây là minh chứng sinh động cho bản sắc văn hóa dân tộc Thái - một tộc người có ngôn ngữ, chữ viết, truyện thơ, lễ hội và phong tục riêng.

Bí thư Đảng ủy xã Thanh Quân Lê Văn Thuận cho biết: "Nhận thức sâu sắc văn hóa là cội nguồn sức mạnh, cấp ủy, chính quyền và Nhân dân xã Thanh Quân đã triển khai nhiều giải pháp phục dựng lễ hội trong chương trình bảo tồn văn hóa dân tộc Thái; tổ chức hội diễn văn hóa dân gian; khuyến khích gìn giữ nghề dệt thổ cẩm, nhạc cụ, trò chơi truyền thống. Đặc biệt, địa phương chú trọng lồng ghép bảo tồn văn hóa với phát triển kinh tế - du lịch, biến giá trị truyền thống thành lợi thế để thu hút khách tham quan, tạo sinh kế bền vững cho bà con. Xã Thanh Quân đang huy động sự chung tay của cộng đồng, doanh nghiệp, các tổ chức xã hội vào việc phát huy giá trị Lễ hội đền Chín Gian và dâng trâu tế trời nhằm gìn giữ hồn cốt dân tộc, bồi đắp sức mạnh tinh thần để xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh".

Bài và ảnh: Minh Hiếu