“Nhàn cư vi bất thiện" là gì ?

Chương trình Vua Tiếng Việt yêu cầu hoàn thiện câu tục ngữ “Nhàn cư vi...”.

Người chơi trả lời là “Nhàn cư vi bất diệt”. Dĩ nhiên đây là câu trả lời sai. Sau khi Chương trình đưa ra đáp án “Nhàn cư vi bất thiện”, thì cố vấn, TS. Đỗ Anh Vũ giải thích:

“Nhàn thì chúng ta dễ hiểu rồi. Nhàn tức là thanh nhàn, ở nhàn; “cư” là “ở”; “vi” có nghĩa là “là”. Còn cái câu đầy đủ hai từ phải điền vào ấy là từ “bất thiện”. Tức là “Nhàn cư vi bất thiện”. Câu này người ta muốn nói rằng là ở nhàn quá nó cũng không tốt. “Bất” là “không”, “thiện” là “tốt”. Sau này chúng ta cũng có một cái câu nữa mà giới trẻ hay dùng là “Nhàn rỗi sinh nông nổi” ấy. Ý của người xưa muốn khuyên là chúng ta không nên để cho mình nhàn quá. Tức là mình phải có một cái việc gì đó để làm. Và cái việc này nó mang tính cống hiến, thể hiện một cái gì đó làm đẹp cho đời, thì con người ta mới tránh xa những cái tệ nạn, hư hỏng. Xin cảm ơn các bạn”.

Lời giảng trên có một số điểm cần bàn thêm và bàn lại.

Xuất xứ: “Nhàn cư vi bất thiện” vốn trong sách Đại học: “Tiểu nhân nhàn cư vi bất thiện, vô sở bất chí, kiến quân tử nhi hậu yếm nhiên, yểm kì bất thiện, nhi trước kì thiện. Nhân chi thị kỷ, như kiến kì phế can nhiên, tắc hà ích hĩ! Thử vị thành ư trung, hình ư ngoại, cố quân tử tất thận kì độc dã. (小人閒居為不善, 無所不至, 見君子而後厭然, 掩其不善, 而著其善. 人之視己, 如見其肺肝然, 則何益矣! 此謂誠於中, 形於外, 故君子必慎其獨也). Nghĩa là: “Kẻ tiểu nhân ở một mình thì làm điều xấu xa, không việc xấu gì không làm. Khi bắt gặp người quân tử thì vội vàng che giấu điều xấu, khoe điều tốt của mình. Nhưng người ta đã nhìn thấu tận tim gan thì việc che đậy phỏng có ích gì! Ấy mới gọi là tình thực ở bên trong ắt bộc lộ ra bên ngoài. Vì thế, người quân tử tất phải cẩn thận cả khi ở một mình”.

Như vậy “Nhàn cư vi bất thiện” vốn được gắn với “tiểu nhân” và so sánh với người quân tử, chứ không dùng cho mọi người nói chung.

2 - “Vi” không có nghĩa là “là”

Hán ngữ đại từ điển ghi cho “vi” 為 tới hơn 40 nghĩa, trong đó nghĩa thứ 26 (thị 是) nghĩa là: là, chính là.

Tuy nhiên, trong câu “Tiểu nhân nhàn cư vi bất thiện, vô sở bất chí”, thì chữ “vi” lại có nghĩa là “làm”: “Kẻ tiểu nhân ở một mình thì làm điều xấu xa, không việc xấu nào không dám làm”.

Khi sang tiếng Việt, hai chữ “tiểu nhân” được bỏ đi và “Nhàn cư vi bất thiện” mang nghĩa khác với câu gốc: Kẻ nhàn rỗi (không có việc gì để làm) thì hay nảy sinh những việc làm bậy bạ, sai trái. Chữ “vi” ở đây vẫn có nghĩa là làm. Bởi thế, “Nhàn cư vi bất thiện” không thể hiểu là “Nhàn rỗi là không tốt”. Cũng như câu “Nhàn rỗi sinh nông nổi” (đúng ra là Rảnh rỗi sinh nông nổi) mà TS. Vũ liên hệ, thì chữ “sinh” cũng có nghĩa là sinh ra, đâm ra, gần nghĩa với chữ làm, chứ không thể hiểu thành “Rảnh rỗi là nông nổi”.

3 - “Nhàn cư” không có nghĩa là “thanh nhàn, ở nhàn”

TS Đỗ Anh Vũ giảng “Nhàn thì chúng ta dễ hiểu rồi. Nhàn tức là thanh nhàn, ở nhàn; cư là ở...”. Tuy nhiên, vấn đề không đơn giản như vậy.

Trong Hán văn, nhàn cư 閒居 có một số nghĩa như: 1. Lánh người, ở một mình; 2. Sống an nhàn ở nhà; thất nghiệp, không có việc gì để làm; 3. Ở nơi yên tĩnh, thanh nhàn.

Với câu “Tiểu nhân nhàn cư vi bất thiện” trong sách Đại học thì hai chữ nhàn cư thuộc nghĩa 1 (ở một mình). Kẻ tiểu nhân khi ở một mình (nghĩ rằng không ai biết, không ai thấy) nên làm điều xấu xa, không việc gì xấu mà không dám làm. Người quân tử thì ngược lại. Dù ở một mình, không ai giám sát, không ai nhìn thấy, nhưng người quân tử vẫn giữ gìn khuôn phép, tự giác kiểm soát lời nói, hành vi, thành thật với chính mình (“Quân tử thận độc - 君子慎獨”). Khái niệm “thận độc” trong Nho giáo là tu dưỡng đạo đức, giữ lòng cẩn trọng ngay cả ở chỗ kín đáo, chỉ có một mình, ngay cả khi không ai biết, không ai nhìn thấy.

Với câu “Nhàn cư vi bất thiện” trong tiếng Việt, thì “nhàn cư” không còn là “ở một mình” nữa, cũng không có nghĩa là “thanh nhàn, ở nhàn” như TS. Vũ giảng, mà được hiểu là vô công rồi nghề, thất nghiệp, không có việc gì để làm (nghĩa 2 của nhàn cư). Mặt khác, hai chữ “bất thiện” phải hiểu là điều xấu, bậy bạ, sai trái, ngược với đạo lí, chứ không phải là “không tốt” chung chung.

Tóm lại, “Nhàn cư vi bất thiện” không phải “ở nhàn quá nó cũng không tốt”, mà là "không có việc gì làm, quá rỗi rãi thì dễ sinh ra làm điều sai trái, bậy bạ”, đúng như Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên - Vietlex) đã giảng.

Hoàng Trinh Sơn (CTV)