Khó khăn trong xử lý hình sự đơn vị trốn đóng bảo hiểm xã hội

Thời gian qua, tình trạng doanh nghiệp chậm đóng, nợ đọng, thậm chí có dấu hiệu trốn đóng BHXH, BHYT, bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) đang đặt ra nhiều thách thức trong việc bảo vệ quyền lợi người lao động trên địa bàn tỉnh. Dù pháp luật đã quy định chế tài xử lý hình sự đối với hành vi trốn đóng BHXH, tuy nhiên, việc chuyển từ xử lý hành chính sang xử lý hình sự trên thực tế vẫn gặp rất nhiều khó khăn, vướng mắc.

Bảo hiểm xã hội Thiệu Hóa (cũ) đã chuyển hồ sơ vi phạm của Công ty CP May Vạn Hà cho cơ quan điều tra.

Năm 2024, Công ty CP May Vạn Hà chậm đóng 16,5 tỷ đồng tiền BHXH, BHYT, BHTN của gần 1.000 lao động. Dù doanh nghiệp nhiều lần đưa ra cam kết, lộ trình giải quyết số tiền chậm đóng BHXH, BHYT, BHTN và các khoản phát sinh, nhưng việc giải quyết các khoản nợ vẫn chưa dứt điểm. Điều này đã ảnh hưởng rất lớn đến chế độ, quyền lợi của người lao động. Đầu năm 2025, gần 800 công nhân công ty đã ngừng việc để yêu cầu giải quyết tiền lương, tiền thưởng và các chế độ liên quan. Trước đó, Công ty CP May Vạn Hà từng bị xử phạt vi phạm hành chính liên quan đến việc chậm đóng BHXH. Năm 2025, cơ quan BHXH huyện Thiệu Hóa (cũ) đã có văn bản kiến nghị cơ quan điều tra xem xét, xử lý hình sự về những vi phạm của đơn vị liên quan đến việc thực hiện chính sách BHXH, BHYT, BHTN. Tuy nhiên đến nay vụ việc vẫn còn nhiều vướng mắc trong quá trình xử lý.

Bà Phạm Thị Thanh, Phó Giám đốc BHXH cơ sở Triệu Sơn, cho biết: “Theo Bộ luật Hình sự, hành vi trốn đóng BHXH, BHYT, BHTN cho người lao động có thể bị xử lý hình sự khi đáp ứng các dấu hiệu cấu thành tội phạm theo quy định. Tuy nhiên, trên thực tế, cơ quan chức năng phải xác định rõ doanh nghiệp có hành vi trốn đóng hay chỉ rơi vào tình trạng chậm đóng do khó khăn về tài chính. Đây là một trong những điểm khó nhất, bởi hoạt động của doanh nghiệp có thể biến động, trong khi việc xác định yếu tố cố ý, số tiền trốn đóng và trách nhiệm của cá nhân có thẩm quyền trong doanh nghiệp đòi hỏi phải có hồ sơ, chứng cứ cụ thể”.

Theo báo cáo của BHXH Việt Nam, kể từ khi Bộ luật Hình sự sửa đổi, bổ sung năm 2017 có hiệu lực đến hết năm 2025 đã có hơn 400 kiến nghị khởi tố được gửi sang cơ quan điều tra về tội trốn đóng BHXH, BHYT, BHTN, thế nhưng đến nay chưa có vụ án nào được đưa ra xét xử. Nguyên nhân hầu hết các hành vi cơ quan BHXH xem xét, lập hồ sơ gửi kiến nghị khởi tố được xác định là hành vi chậm đóng. Theo đó, đơn vị sử dụng lao động đã kê khai đầy đủ số người tham gia BHXH, số tiền phải đóng, khấu trừ tiền lương của người lao động để đóng BHXH, BHYT, BHTN, nhưng chưa đóng được cơ quan công an xác định là không có thủ đoạn gian dối hoặc thủ đoạn khác, nên không thỏa mãn dấu hiệu tội phạm quy định. Do vậy, cơ quan điều tra có ý kiến phản hồi với cơ quan BHXH: “Đơn vị nợ do khó khăn, đề nghị khởi kiện vụ án dân sự theo quy định pháp luật”.

Để tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong thực thi pháp luật về xử lý các đơn vị trốn đóng BHXH, BHYT, BHTN, Bộ Công an đã ban hành Công văn số 5659/BCA-CSKT, ngày 15/12/2025 làm rõ ranh giới pháp lý giữa vi phạm hành chính và trách nhiệm hình sự trong lĩnh vực này. Theo đó, hồ sơ kiến nghị khởi tố theo Điều 214, Điều 215 và Điều 216 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2024, 2025) do cơ quan BHXH nghiên cứu, xây dựng, tổng hợp. Trong đó, văn bản kiến nghị khởi tố vụ án của cơ quan BHXH là một thành phần quan trọng của hồ sơ. Các kiến nghị khởi tố của cơ quan BHXH, bao gồm: Tội gian lận BHXH, BHTN (Điều 214); Tội gian lận BHYT (Điều 215); Tội trốn đóng BHXH, BHYT, BHTN cho người lao động (Điều 216).

Đối với hành vi gian lận BHXH, BHTN hoặc BHYT, việc sử dụng hồ sơ, giấy tờ giả mạo, sai lệch nội dung, hồ sơ khống nhằm chiếm đoạt số tiền từ 10 triệu đồng trở lên hoặc gây thiệt hại từ 20 triệu đồng trở lên đã đủ căn cứ xem xét trách nhiệm hình sự. Các hành vi gian lận thường gặp bao gồm lập hồ sơ hưởng chế độ không đúng thực tế, sử dụng giấy tờ giả, hồ sơ bệnh án khống, kê khống chi phí khám, chữa bệnh hoặc sử dụng thẻ BHYT trái quy định.

Đối với hành vi trốn đóng BHXH, BHYT, BHTN, Công văn 5659 nêu rõ trường hợp doanh nghiệp đã bị xử phạt vi phạm hành chính nhưng vẫn cố tình trốn đóng từ đủ 6 tháng trở lên với số tiền trốn đóng từ 50 triệu đồng trở lên hoặc trốn đóng cho từ 10 người lao động trở lên, thì có thể bị xem xét kiến nghị khởi tố theo Điều 216 Bộ luật Hình sự. Đây là điểm mới quan trọng, thể hiện sự chuyển biến mạnh mẽ từ xử phạt hành chính sang xử lý hình sự đối với các hành vi vi phạm nghiêm trọng, kéo dài và có tính chất cố ý.

Bài và ảnh: Lê Nụ