Động Cửa Buồng - danh thắng mang đậm dấu ấn lịch sử

Giữa miền sơn thủy hữu tình, danh thắng động Cửa Buồng, phường Bỉm Sơn không chỉ hấp dẫn bởi vẻ đẹp kỳ thú của núi đá, hang động và dòng suối Ngọc, mà còn lưu giữ dấu ấn cuộc hành quân thần tốc của Hoàng đế Quang Trung - Nguyễn Huệ cùng nghĩa quân Tây Sơn trong mùa xuân Kỷ Dậu 1789.

Một góc danh thắng động Cửa Buồng (phường Bỉm Sơn).

Địa chỉ lưu giữ một mùa xuân đại thắng

Danh thắng động Cửa Buồng tọa lạc tại tổ dân phố 3, phường Bỉm Sơn, giữa hai dãy núi đá vôi Tượng Sơn và Kỳ Sơn. Tượng Sơn mang dáng hình voi phục; Kỳ Sơn, theo truyền tụng, là nơi cắm cờ hiệu của Hoàng đế Quang Trung. Ở giữa hai dãy núi là suối Ngọc, khởi nguồn từ dãy Tam Điệp hùng vĩ. Núi, hang và suối hòa quyện, tạo nên không gian vừa khoáng đạt, nên thơ, vừa trầm mặc, linh thiêng.

Quần thể di tích, danh thắng động Cửa Buồng gồm năm động: động Trình, động Đào Nguyên, động Cô Tiên, động Người Xưa và động Quang Trung. Năm 1993, động Cửa Buồng cùng với 8 di tích danh thắng khác thuộc địa bàn thị xã Bỉm Sơn (cũ) đã được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) công nhận là Di tích lịch sử văn hóa và danh lam thắng cảnh cấp quốc gia. Giá trị của di tích không chỉ ở cảnh quan thiên nhiên, mà còn ở lớp trầm tích lịch sử gắn với những ngày đại quân Tây Sơn dừng chân tại phòng tuyến Tam Điệp, chuẩn bị cho cuộc tiến quân ra Thăng Long đánh đuổi quân Thanh xâm lược.

Theo cuốn sách “Địa chí Bỉm Sơn”, cuối năm 1788, khi tiến quân ra Bắc, Hoàng đế Quang Trung cùng các tướng lĩnh, mưu sĩ như Ngô Thì Nhậm, Ngô Văn Sở đã bàn định kế sách tại khu vực này. Động Trình, với lòng động rộng, địa thế kín đáo, được cho là nơi nhà vua hội họp tướng lĩnh, nghe tâu trình về quân lương, khí giới, việc tiếp nhận binh sĩ và chuẩn bị cho cuộc hành quân thần tốc. Tên gọi “động Trình” cũng được dân gian lưu truyền từ đó.

Không gian bên trong động Trình kín đáo, thâm nghiêm, mùa đông ấm, mùa hè mát, gợi hình dung về một nơi dừng chân, hội quân giữa những ngày vận nước khẩn trương.

Kỳ thú non nước, sâu lắng miền di sản

Rời động Trình, đi sâu vào hẻm núi khoảng 300m, du khách bắt gặp suối Ngọc; qua cầu, rẽ trái là đến động Đào Nguyên. Lối vào động là khe đá rộng chừng 1m; bên trong mở ra không gian với nhiều hình thù kỳ thú, gợi liên tưởng đến voi chầu, hổ phục, đại bàng tung cánh hay hình Đức Phật ngồi uy nghiêm...

Ở hang thứ hai của động Đào Nguyên có một phiến đá bằng phẳng, rộng khoảng 3m2; xung quanh là những nhũ đá trông như cây đèn, bát hương, cột nến. Từ xưa, Nhân dân địa phương đã lập ban thờ tại đây để thờ thần Cao Sơn và thần Cao Các - hai vị thần núi được tin là chở che, gìn giữ vùng đất thiêng.

Nằm ở vị trí cao nhất trong quần thể là động Quang Trung. Khe vào động hiểm trở, ánh sáng khó lọt tới. Khu vực hang dưới chưa được khai thác nên vẫn giữ được vẻ nguyên sơ. Theo truyền thuyết, đây là nơi vua Quang Trung lập đàn tế trời đất, cầu cho đại quân Tây Sơn thắng trận. Cùng với động Cô Tiên và động Người Xưa, mỗi hang động là một mảnh ghép riêng, làm nên chiều sâu cảnh quan và văn hóa của danh thắng động Cửa Buồng.

Hằng năm, vào ngày 19/2 âm lịch, phường Bỉm Sơn tổ chức Lễ dâng hương động Cửa Buồng. Bên cạnh phần lễ trang nghiêm là các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thu hút đông đảo Nhân dân và du khách thập phương. Trong 7 tháng năm 2026, danh thắng đã đón hơn 4.000 lượt khách - con số cho thấy sức hấp dẫn ngày càng rõ nét của điểm đến lịch sử, văn hóa này.

Gìn giữ “địa chỉ đỏ”, bồi đắp niềm tự hào quê hương

Trên vùng đất Bỉm Sơn, dấu chân nghĩa quân Tây Sơn không chỉ hiện hữu ở động Cửa Buồng, mà còn được nhắc nhớ qua đền Cây Vải, núi Kỳ Sơn, đồi Ông Đùng, đập Chắn Voi, suối Ngọc... Mỗi địa danh là một mảnh ghép của không gian lịch sử, góp phần tái hiện khí thế hào hùng của đoàn quân áo vải và làm phong phú thêm bản sắc văn hóa của vùng đất cửa ngõ phía Bắc xứ Thanh.

Bà Lê Vân, Phó trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội, UBND phường Bỉm Sơn, cho biết: Thời gian qua, phường đã tăng cường tuyên truyền, quản lý, bảo vệ, ngăn ngừa hành vi xâm hại di tích và vận động Nhân dân, du khách thực hiện nếp sống văn minh tại các di tích.

Phường xác định các di tích gắn với Hoàng đế Quang Trung là những “địa chỉ đỏ” có ý nghĩa thiết thực trong giáo dục truyền thống; chỉ đạo các nhà trường trên địa bàn lồng ghép nội dung về di sản vào các môn khoa học xã hội, tổ chức cho học sinh tham gia chăm sóc, vệ sinh môi trường tại các khu di tích, góp phần giữ gìn cảnh quan xanh - sạch - đẹp và bồi đắp đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, lòng yêu nước, niềm tự hào quê hương và ý thức gìn giữ di sản cho thế hệ trẻ.

Năm tháng trôi qua, giữa vùng núi non Bỉm Sơn, danh thắng động Cửa Buồng lặng lẽ lưu giữ hào khí của một thời dựng nước và giữ nước. Gìn giữ nơi đây không chỉ là bảo vệ một thắng cảnh, một di tích, mà còn là gìn giữ ký ức cộng đồng, trao truyền niềm tự hào và hun đúc trách nhiệm xây dựng, bảo vệ quê hương, đất nước cho các thế hệ mai sau.

Bài và ảnh: Thu Hòa