Xuân Liên - miền hội tụ của thiên nhiên và bản sắc văn hóa

Với hệ sinh thái đa dạng, cảnh quan thiên nhiên kỳ vĩ và kho tàng văn hóa đặc sắc của đồng bào các dân tộc, Vườn quốc gia (VQG) Xuân Liên đang từng bước khẳng định vị thế là điểm đến hấp dẫn trên miền Tây xứ Thanh.

Du khách tham quan cây di sản tại Vườn quốc gia Xuân Liên.

Nằm giữa không gian núi rừng khoáng đạt, nơi đây không chỉ có những cánh rừng nguyên sinh xanh thẳm, dòng thác trắng xóa đổ xuống từ lưng chừng núi, những đỉnh núi cao bốn mùa mây phủ, cùng mênh mang mặt nước hồ Cửa Đạt, hòa quyện trong bức tranh sơn thủy hữu tình.

Với những người yêu thiên nhiên, thích khám phá và trải nghiệm, Xuân Liên là miền đất gợi mở nhiều cung đường hấp dẫn, nơi mỗi bước chân đều có thể chạm vào vẻ đẹp nguyên sơ của đại ngàn.

Một trong những điểm đến tiêu biểu của Xuân Liên là đỉnh Pù Gió. Đứng trên đỉnh núi quanh năm mây phủ, du khách có thể phóng tầm mắt bao quát núi rừng Xuân Liên hùng vĩ, cảm nhận hơi ẩm của mây trời vờn quanh, ngắm nhìn rừng nguyên sinh trải dài bất tận và thu trọn trong tầm mắt khung cảnh hồ Cửa Đạt thơ mộng. Vào mùa hoa đỗ quyên bung nở, sắc trắng tinh khôi giữa nền xanh thẳm của núi rừng càng làm cho không gian nơi đây thêm phần quyến rũ. Trên hành trình khám phá Pù Gió, du khách còn có dịp tìm hiểu dấu tích chiến địa pháo phòng không của quân và dân ta trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ cứu nước, để thấy giữa vẻ đẹp thiên nhiên còn lắng đọng chiều sâu lịch sử.

Len lỏi trong những cánh rừng Xuân Liên không chỉ là hệ động, thực vật phong phú, quý hiếm, mà còn là những dòng thác đẹp, mang vẻ hoang sơ của núi rừng. Thác Hón Yên bắt nguồn từ đỉnh Pù Gió, ở độ cao hơn 1.600m so với mực nước biển. Dòng thác chảy quanh năm, mát lành vào mùa hè, ấm áp vào mùa đông. Điểm đặc biệt của thác Hón Yên là có nhiều tảng đá lớn nhỏ chắn ngang dòng nước. Khi nước từ trên cao đổ xuống, va vào đá, bọt tung trắng xóa, tạo nên không gian mát rượi, trong lành, đem lại cảm giác thư thái cho du khách.

Cùng với thác Hón Yên, thác Thiên Thủy là một trong những điểm nhấn đặc sắc của VQG Xuân Liên. Giữa tiếng nước reo vui và không gian đại ngàn, thác Thiên Thủy như đang thủ thỉ kể câu chuyện tín ngưỡng của đồng bào Thái bản địa. Xưa kia, thác có tên là thác Mù vì bắt nguồn từ đỉnh Pù Gió quanh năm mây phủ. Người dân tin rằng, vào những ngày sương giăng mờ ảo, ai may mắn chứng kiến khoảnh khắc dòng thác bất ngờ hiện ra từ lưng chừng núi sẽ gặp nhiều điều tốt lành.

Thác Thiên Thủy là quần thể gồm 4 thác nước nằm gối lên nhau, đổ xuống từ những đỉnh núi của dãy Pù Ta Leo, có độ cao trên 1.400m so với mực nước biển. Tầng cao nhất của thác cách lòng suối khoảng 500m. Dòng nước qua năm tháng đã chạm khắc những vách đá dựng đứng thành nhiều hình thù kỳ thú, làm nên một bức tranh thiên nhiên sống động.

Không chỉ hấp dẫn bởi tài nguyên thiên nhiên, Xuân Liên còn là vùng đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa. Đến với mảnh đất “Quế Ngọc Châu Thường”, du khách có thể tham quan, tìm hiểu nhiều di tích lịch sử, văn hóa, hòa mình vào đời sống tinh thần phong phú của đồng bào các dân tộc. Tài nguyên văn hóa phi vật thể nơi đây hiện diện trong kiến trúc nhà sàn, trang phục truyền thống, ẩm thực, dân ca, dân vũ, lễ hội và phong tục tập quán. Những nếp nhà sàn truyền thống, những món ăn đậm hương vị núi rừng, tiếng cồng chiêng, điệu khua luống, nhảy sạp... đã góp phần tạo nên các sản phẩm du lịch giàu bản sắc.

Bên cạnh đó, tài nguyên văn hóa vật thể cũng tạo nên chiều sâu cho du lịch Xuân Liên. Các di tích, điểm sinh hoạt tín ngưỡng như đền Cửa Đạt, Khu Di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh đền Cầm Bá Thước và Bà Chúa Thượng Ngàn tại xã Vạn Xuân, đền Trình thờ Cô Ba, đền thờ Trời của người Thái trên đỉnh đồi Pú Pen... là những địa chỉ tâm linh quan trọng của đồng bào các dân tộc trong vùng và du khách thập phương.

Đặc sắc trong không gian văn hóa Thái ở vùng đất này là lễ hội Nàng Han (xã Vạn Xuân), đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Lễ hội gắn với truyền thuyết về nữ Anh hùng Nàng Han - người đã chiêu mộ trai tráng trong bản đứng lên đánh giặc, bảo vệ Mường, mang lại cuộc sống bình yên cho Nhân dân. Hình tượng Nàng Han là biểu tượng của lòng yêu nước, ý chí quật cường và vị thế của người phụ nữ trong đời sống cộng đồng người Thái. Hằng năm, vào ngày mùng 5 tháng Giêng âm lịch, Nhân dân xã Vạn Xuân tổ chức lễ hội Nàng Han để tưởng nhớ công lao của bà, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, bản làng bình yên, no ấm...

Từ nguồn tài nguyên phong phú ấy, VQG Xuân Liên có nhiều điều kiện để phát triển các loại hình du lịch đặc trưng. Đó là du lịch sinh thái, khám phá thiên nhiên tại các thác nước, đỉnh Pù Gió, rừng nguyên sinh, hệ sinh thái động, thực vật quý hiếm, đặc hữu; du lịch du thuyền ngắm cảnh trên lòng hồ Cửa Đạt, ngược dòng sông Chu; du lịch tâm linh gắn với đền Bà Chúa Thượng Ngàn, đền Cầm Bá Thước, đền Cô, Hội thề Lũng Nhai; du lịch cộng đồng tại các vùng đệm, nơi đồng bào Thái, Mường đang sinh sống và gìn giữ nhiều phong tục, tập quán truyền thống.

Tại các vùng đệm VQG Xuân Liên, nhiều điểm du lịch cộng đồng đã và đang hình thành, thu hút du khách gần xa như bản Mạ, bản Vịn. Những nếp nhà sàn thấp thoáng giữa màu xanh cây lá, men rượu cần nồng ấm, nụ cười thân thiện của người dân bản địa đã tạo nên sức mời gọi riêng. Đến đây, du khách không chỉ tham quan, nghỉ dưỡng, mà còn được sống trong không gian văn hóa bản làng, cùng ăn, cùng ở, trải nghiệm những sinh hoạt thường ngày của đồng bào, qua đó hiểu hơn về đất và người miền Tây xứ Thanh.

Nhằm phát huy tiềm năng, lợi thế, những năm qua, Ban Quản lý VQG Xuân Liên đã chủ động đẩy mạnh hoạt động thu hút nguồn lực đầu tư cho phát triển du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí. Đơn vị đã hoàn thành Đề án phát triển du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí trong rừng đặc dụng đến năm 2030, được UBND tỉnh Thanh Hóa phê duyệt tại Quyết định số 5126/QĐ-UBND ngày 30/11/2020. Trước đó, năm 2019, Xuân Liên đã được công nhận là khu du lịch cấp tỉnh. Đây là cơ sở quan trọng để từng bước xây dựng các sản phẩm du lịch đặc trưng.

Thác Thiên Thủy - tiềm năng phát triển du lịch.

Ông Phạm Anh Tám, Giám đốc VQG Xuân Liên, cho biết: Ban Quản lý VQG Xuân Liên đã đẩy mạnh tuyên truyền, quảng bá giá trị, tiềm năng; hoàn thiện các tuyến du lịch hiện có. Cuối năm 2024, nhằm tạo bước đột phá cho du lịch khu vực miền núi, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa đã tổ chức lễ công bố 12 tuyến du lịch đi bộ trong rừng. Trong đó, có 4 tuyến trekking nằm trong khu vực VQG Xuân Liên.

Thời gian qua, VQG Xuân Liên cũng đã hỗ trợ, thúc đẩy phát triển các mô hình du lịch cộng đồng tại bản Mạ, bản Vịn, góp phần tạo sinh kế, nâng cao đời sống người dân vùng đệm. Thống kê từ Ban Quản lý VQG Xuân Liên cho thấy, trung bình mỗi năm đơn vị đón hơn 1.000 lượt khách đến tham quan, học tập kinh nghiệm. Một số nhà đầu tư đã đến khảo sát, nghiên cứu lập dự án đầu tư phát triển du lịch sinh thái tại khu vực này.

Hiện nay, Ban Quản lý VQG Xuân Liên đang tiếp tục xúc tiến, thu hút đầu tư phát triển du lịch sinh thái theo đề án đã được phê duyệt; tập trung xây dựng, khai thác các sản phẩm du lịch đặc trưng; gắn phát triển du lịch với bảo tồn đa dạng sinh học, bảo vệ môi trường rừng và gìn giữ bản sắc văn hóa cộng đồng, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội khu vực miền núi.

Xuân Liên hôm nay đang mở ra một hành trình mới - hành trình đánh thức những giá trị “ngủ yên” giữa đại ngàn. Khi mọi tiềm năng được khơi thông, hạ tầng được đầu tư, người dân trở thành chủ thể trong phát triển du lịch, VQG Xuân Liên sẽ có thêm nguồn lực để vươn mình trở thành điểm đến du lịch sinh thái, du lich cộng đồng và trải nghiệm hấp dẫn trên bản đồ du lịch quốc gia, góp phần làm giàu thêm bản sắc và sức sống cho miền Tây xứ Thanh.

Bài và ảnh: Thùy Dương