Israel trước bài toán thành lập chính phủ sau bầu cử

Kết quả cuộc bầu cử Quốc hội Israel đang có nguy cơ đẩy nước này vào thế bế tắc chính trị kéo dài, khi cả khối ủng hộ Thủ tướng Benjamin Netanyahu lẫn phe đối lập đều không giành đủ đa số để thành lập chính phủ. Đáng chú ý, 19 ghế của hai đảng Arab đang trở thành mắt xích có thể quyết định cục diện hậu bầu cử, đồng thời đặt các lực lượng đối lập trước lựa chọn khó khăn giữa cam kết chính trị và yêu cầu tập hợp quyền lực. Từ đây, vấn đề không chỉ là ai sẽ lãnh đạo chính phủ mới, mà còn là liệu những khác biệt sâu sắc trong chính trường Israel có thể được hóa giải để tạo dựng một liên minh đủ sức điều hành đất nước.

Không phe nào giành đủ đa số thành lập chính phủ

Theo kết quả kiểm phiếu sơ bộ cập nhật ngày 29/10, khối ủng hộ Thủ tướng Benjamin Netanyahu dự kiến giành 53 ghế, phe đối lập do cựu Tổng tham mưu trưởng quân đội Gadi Eisenkot dẫn dắt có 48 ghế, trong khi hai đảng Arab, Joint List và Ra’am, giành tổng cộng 19 ghế trong Quốc hội gồm 120 thành viên. Với ngưỡng đa số 61 ghế, không bên nào đủ khả năng tự thành lập chính phủ.

So với cuộc bầu cử năm 2022, khi liên minh của ông Netanyahu giành 64 ghế, kết quả lần này cho thấy vị thế của khối cánh hữu suy giảm đáng kể. Tuy nhiên, điều đó chưa đồng nghĩa với việc ông Netanyahu chắc chắn mất quyền lực. Khối của ông vẫn là lực lượng lớn nhất có khả năng tập hợp các đối tác cánh hữu và tôn giáo, trong khi phe đối lập phải vượt qua những bất đồng nội bộ để tìm kiếm đa số. Tỷ lệ cử tri đi bỏ phiếu đạt khoảng 77,7%, mức cao nhất kể từ năm 1999, cho thấy sự quan tâm lớn của cử tri nhưng chưa tạo ra đồng thuận chính trị tương ứng.

Trong tương quan đó, các đảng Arab nổi lên như nhân tố có thể tác động trực tiếp đến quá trình thành lập chính phủ. Nếu nhận được sự ủng hộ của cả Joint List và Ra’am, khối của ông Eisenkot có thể đạt tổng cộng 67 ghế. Tuy nhiên, điều đó chưa đủ bảo đảm một thỏa thuận chính trị, bởi một số lực lượng đối lập vẫn phản đối việc dựa vào các đảng Arab để giành quyền điều hành.

Vai trò không thể bỏ qua của các đảng Arab

Lãnh đạo Joint List Yousef Jabareen cho biết lực lượng này có thể ủng hộ một chính phủ thay thế từ bên ngoài, thay vì trực tiếp tham gia nội các. Cách tiếp cận đó mở ra khả năng hợp tác hạn chế, cho phép các nghị sĩ Arab tác động đến những cuộc bỏ phiếu quan trọng mà không phải chịu toàn bộ trách nhiệm đối với chương trình điều hành của chính phủ.

Trong nội bộ phe đối lập, lãnh đạo đảng Dân chủ Yair Golan kêu gọi xem xét hợp tác với các đảng Arab, nhấn mạnh giá trị bình đẳng của lá phiếu cử tri. Tuy nhiên, ông Eisenkot từng phản đối phương án dựa vào các lực lượng này trước bầu cử, cho thấy khoảng cách giữa yêu cầu tập hợp đa số và những cam kết chính trị đã đưa ra.

Theo nhà nghiên cứu Arik Rudnitzky thuộc Viện Dân chủ Israel tập trung nghiên cứu các vấn đề chính trị, xã hội của cộng đồng Arab tại Israel, tỷ lệ cử tri Arab đi bầu tăng cho thấy cộng đồng này ngày càng quan tâm đến việc sử dụng lá phiếu để tác động đến chính trường Israel. Tuy nhiên, để tiếng nói của cử tri được phản ánh trong các quyết sách, các đảng Arab không chỉ cần giành thêm ghế tại Quốc hội mà còn phải tìm được đối tác sẵn sàng hợp tác. Đây là thách thức lớn trong bối cảnh một số đảng đối lập vẫn phản đối việc dựa vào sự ủng hộ của các lực lượng này để thành lập chính phủ.

Những khác biệt về nghĩa vụ quân sự càng khiến bài toán liên minh phức tạp. Một số đảng tôn giáo muốn duy trì cơ chế miễn nhập ngũ cho nam giới Do Thái chính thống, trong khi các lực lượng khác chủ trương mở rộng trách nhiệm phục vụ quân đội. Bên cạnh đó, quan điểm về chính sách an ninh và vấn đề Palestine tiếp tục tạo ra khoảng cách giữa các đối tác tiềm năng. Việc cùng mong muốn thay đổi chính phủ không đồng nghĩa với sự thống nhất về cách điều hành đất nước. Vì vậy, thách thức của ông Eisenkot không chỉ là tập hợp đủ số nghị sĩ, mà còn là xây dựng chương trình hành động có thể dung hòa những bất đồng cốt lõi.

Trong khi phe đối lập tìm kiếm phương án hợp tác, ông Netanyahu vẫn có những lựa chọn nhằm duy trì quyền lực. Một khả năng là thương lượng với các lực lượng ngoài liên minh hiện tại để hình thành chính phủ đoàn kết rộng hơn. Tuy nhiên, phương án này cũng gặp trở ngại khi ông Eisenkot đã bác bỏ khả năng tham gia chính phủ dưới quyền ông Netanyahu, kể cả theo cơ chế luân phiên chức thủ tướng. Một lựa chọn khác là tìm cách thu hút nghị sĩ từ các lực lượng đối lập, nhưng khả năng này còn phụ thuộc vào kết quả thương lượng và mức độ sẵn sàng điều chỉnh lập trường của các bên.

Bên cạnh các tính toán liên minh, vấn đề an ninh quốc gia, đặc biệt là quan hệ với Iran, tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong cuộc cạnh tranh quyền lực. Trong chiến dịch tranh cử, ông Netanyahu nhấn mạnh những thành quả quân sự và khả năng phối hợp với Tổng thống Mỹ Donald Trump trước điều mà ông mô tả là mối đe dọa từ Tehran. Ông Trump cũng công khai ủng hộ nhà lãnh đạo Israel. Những thông điệp này cho thấy an ninh có thể trở thành một trong những luận điểm quan trọng trong nỗ lực tập hợp sự ủng hộ của khối cánh hữu. Tuy nhiên, việc sử dụng vấn đề an ninh làm trọng tâm vận động chính trị không loại bỏ được những câu hỏi trong nước về trách nhiệm lãnh đạo và khả năng duy trì ổn định.

Nguy cơ tái diễn bế tắc chính trị

Trước ngã rẽ chính trị mang tính quyết định, Tổng thống Isaac Herzog kêu gọi các chính đảng duy trì đối thoại và nỗ lực tránh một cuộc bầu cử mới. Sau khi kết quả chính thức được công bố, Tổng thống sẽ tham vấn đại diện các đảng và giao nhiệm vụ thành lập chính phủ cho nghị sĩ được đánh giá có khả năng tập hợp đủ sự ủng hộ. Người được chỉ định ban đầu có 28 ngày và có thể được gia hạn tối đa 14 ngày. Tuy nhiên, quy trình này chỉ mở đường cho thương lượng, không bảo đảm một liên minh sẽ được hình thành.

Nếu các bên không đạt thỏa thuận, Israel có thể phải tiến hành bầu cử lại, kéo dài tình trạng bất định chính trị. Tiền lệ giai đoạn 2019–2022, khi nước này trải qua nhiều cuộc bầu cử trong khoảng ba năm rưỡi, cho thấy bế tắc liên minh không dễ giải quyết. Trong thời gian chưa có nội các mới, chính phủ của ông Netanyahu tiếp tục điều hành với tư cách tạm quyền.

Kết quả bầu cử lần này vì thế không chỉ phản ánh sự suy giảm vị thế của khối cánh hữu, mà còn phơi bày những giới hạn của các liên minh truyền thống tại Israel. Với 19 ghế, các đảng Arab có cơ hội gia tăng ảnh hưởng, nhưng không thể tự mình quyết định toàn bộ cục diện. Phe đối lập cần họ để tạo đa số, song lại phải cân nhắc những khác biệt chính trị và phản ứng của cử tri; ông Netanyahu mất lợi thế đa số nhưng vẫn có khả năng tập hợp đối tác.

Phép thử lớn nhất sau bầu cử không chỉ nằm ở việc ai có thể tập hợp đủ 61 ghế, mà còn ở khả năng chuyển thỏa hiệp chính trị thành năng lực điều hành thực tế. Một chính phủ có thể được hình thành bằng những tính toán ngắn hạn, nhưng chỉ có thể duy trì ổn định nếu các đối tác thống nhất được những ưu tiên cơ bản về an ninh, nghĩa vụ công dân và chính sách xã hội. Tương lai chính trị Israel vì thế sẽ phụ thuộc vào việc các lực lượng có sẵn sàng vượt qua những ranh giới vốn chia rẽ họ để xây dựng một thỏa thuận đủ bền vững hay không.

Thanh Giang