COP31: Khi cam kết khí hậu phải đối mặt với phép thử thực thi

“Những bài phát biểu không thể làm hành tinh nguội đi. Chỉ có các quyết định và việc thực thi mới làm được điều đó”. Thông điệp được Chủ tịch Đại hội đồng Liên hợp quốc Khalilur Rahman đưa ra tại phiên khai mạc phần thảo luận cấp cao Hội nghị lần thứ 31 các bên tham gia Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (COP31) ngày 11/11 tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ, đã phản ánh đúng sức ép mà tiến trình hợp tác khí hậu toàn cầu đang phải đối mặt. Sau nhiều thập niên đàm phán, với hàng loạt thỏa thuận và mục tiêu giảm phát thải được thông qua, thế giới vẫn chưa đi đúng quỹ đạo để kiểm soát tình trạng nóng lên toàn cầu. Vấn đề không còn đơn thuần là các quốc gia có thể đưa ra những cam kết tham vọng đến đâu, mà là họ sẽ thực hiện những cam kết ấy bằng cách nào và với nguồn lực nào.

COP31 và sức ép phải chuyển từ lời hứa sang hành động

Diễn ra từ ngày 9 đến 20/11/2026, COP31 được tổ chức trong bối cảnh những cảnh báo về biến đổi khí hậu ngày càng cấp bách. Theo Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO), năm 2026 dự kiến nằm trong nhóm bốn năm nóng nhất từng được ghi nhận, trong khi các hiện tượng thời tiết cực đoan đang gây tổn thất ngày càng lớn đối với đời sống, sinh kế và nền kinh tế nhiều quốc gia. Phát biểu tại hội nghị, Tổng Thư ký Liên hợp quốc (LHQ) António Guterres cảnh báo cuộc khủng hoảng khí hậu đang diễn biến nhanh hơn khả năng ứng phó của thế giới, trong khi lượng phát thải tiếp tục ở mức kỷ lục và những lợi ích gắn với nhiên liệu hóa thạch vẫn là lực cản đối với quá trình chuyển đổi xanh.

Sức ép này được thể hiện rõ trong Báo cáo Khoảng cách phát thải năm 2026 của Chương trình Môi trường LHQ (UNEP), công bố trước thềm hội nghị. Báo cáo cho biết, để đưa thế giới trở lại quỹ đạo giới hạn mức tăng nhiệt độ ở 1,5°C vào cuối thế kỷ, lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu cần giảm 18% vào năm 2030, 45% vào năm 2035 và 69% vào năm 2040 so với mức năm 2025. Đây là những mức cắt giảm rất lớn, đòi hỏi các quốc gia phải đẩy nhanh chuyển dịch năng lượng, thay đổi mô hình sản xuất và tiêu dùng, đồng thời thực hiện quyết liệt hơn các chính sách giảm phát thải. Khoảng cách giữa những gì khoa học yêu cầu và những gì các quốc gia đang thực hiện vì thế vẫn là thách thức lớn đối với mục tiêu khí hậu toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, COP31 được kỳ vọng thúc đẩy giai đoạn thực thi mạnh mẽ hơn Thỏa thuận Paris. Chương trình nghị sự của hội nghị tập trung vào những vấn đề trọng tâm như chuyển dịch năng lượng sạch, điện khí hóa, đẩy nhanh thực hiện các cam kết quốc gia, tiếp cận tài chính khí hậu và tăng cường khả năng thích ứng. Đây đều là những lĩnh vực đòi hỏi sự chuyển biến cụ thể trong chính sách và hành động của từng quốc gia, thay vì chỉ dừng lại ở các tuyên bố chung.

Tuy nhiên, kỳ vọng lớn cũng đồng nghĩa với sức ép không nhỏ. Khi những hậu quả của biến đổi khí hậu ngày càng hiện hữu, trong khi lợi ích kinh tế, năng lực tài chính và ưu tiên phát triển giữa các quốc gia còn nhiều khác biệt, việc đạt được đồng thuận về mục tiêu đã khó, biến đồng thuận thành hành động thống nhất còn khó hơn. COP31 vì thế không chỉ là một diễn đàn để các nhà lãnh đạo tái khẳng định quyết tâm chống biến đổi khí hậu, mà còn là phép thử đối với ý chí chính trị, trách nhiệm và năng lực hợp tác của cộng đồng quốc tế.

Khoảng cách giữa cam kết và thực tế: Những nút thắt chưa được tháo gỡ

Một trong những trở ngại lớn nhất đối với hợp tác khí hậu toàn cầu là sự khác biệt về lợi ích, trình độ phát triển và năng lực ứng phó giữa các quốc gia. Với nhiều nước đang phát triển, tăng trưởng kinh tế, bảo đảm việc làm và tiếp cận năng lượng với chi phí hợp lý vẫn là những ưu tiên cấp thiết. Trong khi đó, chuyển đổi sang mô hình phát triển phát thải thấp đòi hỏi nguồn vốn lớn, công nghệ và hạ tầng mà không phải quốc gia nào cũng có đủ khả năng đáp ứng. Sự chênh lệch này còn gắn với vấn đề trách nhiệm lịch sử: các nước phát triển đã phát thải lượng khí nhà kính lớn trong quá trình công nghiệp hóa, trong khi nhiều quốc gia nghèo hơn lại chịu tác động nặng nề của biến đổi khí hậu nhưng có ít nguồn lực để ứng phó. Vì vậy, yêu cầu chia sẻ trách nhiệm và hỗ trợ công bằng vẫn là vấn đề gây nhiều tranh luận trong các cuộc đàm phán.

Bất đồng về tương lai của nhiên liệu hóa thạch tiếp tục là điểm nóng tại COP31. Reuters ngày 12/11 ghi nhận những lập trường đối lập ngay tại Antalya. Quyền Tổng thống Venezuela Delcy Rodríguez khẳng định nước này có quyền củng cố ngành dầu mỏ như một động lực phát triển quốc gia. Trái lại, Thủ tướng Anh Andy Burnham cho rằng chuyển sang năng lượng sạch là con đường duy nhất để bảo đảm an ninh năng lượng, nhất là khi các cuộc xung đột và gián đoạn nguồn cung cho thấy những rủi ro của việc phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Sự đối lập này phản ánh mâu thuẫn sâu sắc trong tiến trình chuyển dịch năng lượng: một bên muốn đẩy nhanh việc giảm phụ thuộc vào than, dầu mỏ và khí đốt; bên kia vẫn coi việc khai thác, sử dụng các nguồn năng lượng này là lợi ích gắn với an ninh và phát triển quốc gia. Dù các bên đã thống nhất định hướng chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch tại COP28, việc xây dựng lộ trình cụ thể vẫn chưa đạt được đồng thuận.

Tài chính khí hậu cũng là một nút thắt khó tháo gỡ. Tại COP31, bất đồng về việc đưa chương trình thảo luận tài chính khí hậu vào chương trình nghị sự đã khiến phiên khai mạc bị trì hoãn. Các nước đang phát triển muốn có cơ chế đàm phán rõ ràng hơn về nguồn hỗ trợ, trong khi một số nước phát triển phản đối đề xuất này. Đằng sau tranh cãi về thủ tục là câu hỏi căn bản: Ai sẽ chi trả cho quá trình chuyển đổi xanh và thích ứng với biến đổi khí hậu ở những quốc gia có ít nguồn lực hơn? Theo OECD, nguồn tài chính khí hậu do các nước phát triển cung cấp và huy động cho các nước đang phát triển đạt 136,7 tỷ USD năm 2024, vượt mục tiêu 100 tỷ USD đã đặt ra trước đó. Tuy nhiên, tài chính dành cho thích ứng chỉ chiếm khoảng một phần tư tổng số này, trong khi nhu cầu của các nước đang phát triển còn rất lớn. Mục tiêu huy động ít nhất 300 tỷ USD mỗi năm vào năm 2035 theo thỏa thuận tại COP29 cũng đặt ra yêu cầu về nguồn đóng góp, cách phân bổ và khả năng tiếp cận vốn. Như vậy, vấn đề không chỉ là quy mô nguồn tiền, mà còn là liệu nguồn lực có đến được những quốc gia và lĩnh vực cần hỗ trợ nhất hay không.

Bên cạnh đó, những bất ổn địa chính trị tiếp tục làm suy giảm sự tập trung và quyết tâm chính trị dành cho vấn đề khí hậu. Xung đột, cạnh tranh thương mại, lạm phát và sức ép bảo đảm an ninh năng lượng khiến nhiều chính phủ phải ưu tiên các mục tiêu trước mắt. Reuters ngày 11/11 dẫn cảnh báo của lãnh đạo Brazil và Thổ Nhĩ Kỳ rằng chiến tranh và tranh chấp không nên làm lu mờ cuộc chiến chống biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, thực tế việc Chính phủ Mỹ không cử quan chức tham dự COP31, cùng sự thiếu vắng lãnh đạo một số nền kinh tế lớn khác, cho thấy vai trò dẫn dắt và mức độ cam kết của các quốc gia chủ chốt vẫn là vấn đề đáng lo ngại.

Những bất đồng về lợi ích, nhiên liệu hóa thạch, tài chính và ưu tiên chính trị đang tạo thành các rào cản đan xen, khiến việc chuyển cam kết thành hành động cụ thể trở nên khó khăn. Đây cũng là phép thử lớn đối với COP31: liệu các bên có thể tìm được tiếng nói chung để vượt qua những khác biệt ấy, hay tiếp tục lặp lại vòng xoáy của các tuyên bố tham vọng nhưng kết quả thực hiện còn hạn chế?

Từ Antalya đến chặng đường phía trước: Niềm tin vào hợp tác khí hậu toàn cầu

Bước sang thập kỷ thứ hai thực hiện Thỏa thuận Paris, cộng đồng quốc tế đang đứng trước yêu cầu chuyển từ xác lập mục tiêu sang bảo đảm những mục tiêu ấy được thực hiện. COP31 vì thế không chỉ được đánh giá qua các văn kiện hay tuyên bố đạt được tại Antalya, mà còn qua khả năng tạo ra những chuyển biến thực chất trong chính sách và hành động của từng quốc gia.

Một điểm đáng chú ý của COP31 là sự phối hợp giữa Thổ Nhĩ Kỳ, nước chủ nhà và giữ cương vị Chủ tịch COP, với Australia, quốc gia đảm nhiệm vai trò chủ trì đàm phán. Cơ chế phối hợp này đặt ra yêu cầu không chỉ tổ chức được một hội nghị có sự tham gia rộng rãi, mà còn phải kết nối các sáng kiến hành động với tiến trình thương lượng chính thức, tạo điều kiện để những tuyên bố chính trị được chuyển thành quyết định có khả năng thực hiện.

Tuy nhiên, không nên đánh giá thành công của COP31 chỉ qua số lượng cam kết hay mức độ đồng thuận trong văn kiện cuối cùng. Điều quan trọng hơn là sau hội nghị, các quốc gia có điều chỉnh chính sách năng lượng, nâng cao mục tiêu giảm phát thải, tăng đầu tư cho thích ứng và bảo đảm nguồn tài chính khí hậu hay không. Tại Hội nghị thượng đỉnh các nhà lãnh đạo ở Antalya, một cuộc thảo luận cấp cao ngày 12/11 đã nhấn mạnh chính yêu cầu chuyển các mục tiêu trong cam kết quốc gia và kế hoạch thích ứng thành chương trình có thể triển khai, dự án đầu tư cụ thể và kết quả đo lường được.

Suy cho cùng, không một hội nghị nào có thể tự mình giải quyết cuộc khủng hoảng khí hậu, bởi việc thực hiện các cam kết vẫn phụ thuộc vào lựa chọn và hành động của từng quốc gia. Nhưng COP vẫn là diễn đàn quan trọng để duy trì sức ép quốc tế, thúc đẩy trách nhiệm giải trình và tìm kiếm những giải pháp mà không nước nào có thể đạt được nếu hành động đơn độc. Giá trị lớn nhất của COP31, do đó, sẽ không nằm ở những tuyên bố được đưa ra tại Antalya, mà ở những thay đổi có thể kiểm chứng trong chính sách và thực tiễn sau khi hội nghị kết thúc.

Bích Hồng