Chạm vào “hương của chữ”

Chẳng biết tự bao giờ, mỗi lần nghĩ về Mai Thị Hạnh Lê, tâm trí mặc nhiên phác họa rất nhanh hình ảnh nữ tiến sĩ (TS) trẻ bận rộn với đủ lịch trình, thiên chức, đam mê. Nhưng với nghiệp viết, chị lại cực kỳ điềm tĩnh, đằm - sâu. Chị “đọc rồi lại đọc, dò dẫm, tựa vào từng chữ, tựa vào những ký tự trên trang giấy mỏng manh” để vỡ ra từng vỉa tầng ý - nghĩ. Để rồi, một lần nữa, chị tỉ mỉ sắp xếp từng con chữ, từng ý - nghĩ trong tâm trí mình mà dệt nên những tầng “hương của chữ”.

Tập tiểu luận - phê bình “Hương của chữ” (NXB Văn học) của TS. Mai Thị Hạnh Lê ra mắt bạn đọc vào tháng 4/2026.

Mở rộng biên độ đối thoại

Tập tiểu luận, phê bình “Hương của chữ” (2026, NXB Văn học) của TS. Mai Thị Hạnh Lê gồm 21 bài viết về các tác giả, tác phẩm tiêu biểu của văn học Việt Nam nói chung, xứ Thanh nói riêng. Điểm nổi bật của cuốn sách nằm ở cách tác giả không nhìn văn học như một thế giới biệt lập, mà luôn đặt nó trong những mối liên kết với văn hóa, tư tưởng và đời sống tinh thần của con người. Từ đó, mỗi tác phẩm không chỉ được đọc ở phương diện nghệ thuật, mà còn được soi chiếu trong những tầng sâu văn hóa và tư tưởng làm nên giá trị của nó.

Có lẽ, muốn hiểu được biên độ đối thoại ấy, trước hết cần nhìn vào “căn cước tinh thần” của người viết. Mai Thị Hạnh Lê xuất thân là “dân” triết học. Luận án TS của chị đi sâu vào tư tưởng tự do tinh thần của F.M. Dostoievski và giá trị của nó – một lựa chọn đã phần nào hé mở thế giới tư tưởng mà chị quan tâm, đó là con người, tự do, đời sống tinh thần, những giằng co giữa thiện – ác, đức tin – hoài nghi, cá nhân – cộng đồng. Từ triết học đến văn học, từ nghiên cứu đến sáng tác, dường như có một mạch ngầm xuyên suốt: nhu cầu đi tìm bản chất người trong những biểu hiện đa dạng của đời sống tinh thần.

Đọc tập tiểu luận – phê bình “Hương của chữ”, người đọc có thể cảm nhận chân dung lý luận - phê bình Mai Thị Hạnh Lê rất rõ ở những mặt tưởng như đối lập: vừa dịu dàng vừa quyết liệt, vừa thăng hoa trong cảm xúc vừa đứng vững trên nền tảng lý luận văn học, triết học; tư duy đan xen giữa truyền thống và hiện đại; điểm nhìn vừa mang dấu ấn phương Đông vừa có chiều kích phương Tây. Chị có thể thăng hoa trước một câu thơ đẹp, một hình tượng giàu sức gợi, một đời văn đáng trân trọng. Nhưng ngay sau phút rung động ấy lại trở về với thao tác phân tích, với khái niệm, luận cứ, với những vấn đề của thi pháp, mỹ học, tư tưởng. Cảm xúc không bị triệt tiêu bởi lý luận; ngược lại, lý luận trở thành điểm “neo” để cảm xúc không trôi vào chủ quan. Đây là phẩm chất đáng quý của người viết phê bình.

Chính nền tảng triết học giúp TS. Mai Thị Hạnh Lê có một điểm nhìn đặc biệt khi đến với hồn thơ Trương Đăng Dung: “Thơ Trương Đăng Dung giàu cảm xúc và dày độ trải nghiệm, tính ẩn dụ, triết lý cao. Ông lấy những cái gần gũi, đơn giản để tạo ra hình tượng mô phỏng về một vấn đề của xã hội, lấy cái cụ thể trong hiện hữu để nói cái trừu tượng trong hoài nghi” và ngược lại, “biểu đạt cái trừu tượng của khái niệm thời gian bằng những hiện hữu chân thực và sinh động”. Mai Thị Hạnh Lê nhận thấy “thơ ông bắt nhịp tính hiện sinh và nhu cầu của cuộc sống, cũng như tính tất yếu của bản thể”.

Theo chị, nhà thơ Trương Đăng Dung “có sự tiếp xúc sâu sắc với tư tưởng triết học hiện sinh như Martin Heidegger, Albert Camus hay Franz Kafka, nhưng cái tôi trong thơ ông mang đến một sắc thái khác, được Việt hóa bởi tính nhân bản, bớt đi những cô đơn, đau đớn”, “những ám ảnh của ông về kiếp người, về sự bất toàn đã thấm đẫm trong những ảnh hình gần gũi của riêng ông”.

Dành nhiều tình cảm cho thơ Hồng Thanh Quang, TS. Mai Thị Hạnh Lê nhận ra trong đó sự giao thoa giữa bản sắc văn hóa Việt Nam và những phong vị Nga. Nhiều người Việt từng học tập ở Nga những thập niên 70, 80 của thế kỷ XX đã ít nhiều chịu ảnh hưởng văn hóa nơi mình du học và mang về những ký ức đẹp về nước Nga. Tuy thế, theo chị thường xuyên dùng thơ để tái tạo như những bản nhạc du dương có giai điệu, tiết tấu về một xứ sở, một nền văn hóa thì chỉ riêng có ở Hồng Thanh Quang. Đó là người sống sâu với những cung bậc trầm bổng ở trong tâm hồn mình.

Chị cũng đã “cời từ trong bếp lửa những than hồng thi tứ” để kết nối với quan niệm thơ Bằng Việt: Thơ phải mang ánh sáng cho con người, phải dẫn lối tới hạnh phúc; thơ là bạn nhưng cần có sự tôn trọng thơ; thơ mang những giai điệu của hạnh phúc nhưng không thể và không được buông tuồng; thơ phản ánh tâm trạng, cảm xúc nhưng thơ càng cần sự lành mạnh, nuôi dưỡng lý tưởng cao đẹp... Từ đó, chị đi đến nhận định: “Quan niệm về thơ của ông đã rất gần với quan niệm của Vissarion Grigoryevich Belinski và Maksim Gorky”.

Sự quấn quýt giữa văn hóa – văn học – triết học trong nhiều trang viết tiểu luận – phê bình của TS. Mai Thị Hạnh Lê, vì thế, không phải một cách “làm dáng” học thuật. Nó dường như xuất phát tự nhiên từ chính hành trình của người viết. Khi lý thuyết thực sự sống trong tư duy, nó không đứng bên ngoài tác phẩm như một bộ khung cứng nhắc mà hòa vào quá trình đọc, giúp nhà phê bình nhìn thấy những quan hệ sâu xa giữa hình thức và nội dung, cá nhân và thời đại...

Xứ Thanh - một mã văn hóa trong “Hương của chữ"

Nếu những trang viết về Trương Đăng Dung, Hồng Thanh Quang, Bằng Việt, Hữu Thỉnh cho thấy một Mai Thị Hạnh Lê rộng mở trong những đối thoại văn chương, thì nửa sau của cuốn sách “Hương của chữ” lại đưa chị trở về với xứ Thanh. Đây không chỉ là sự trở về với quê hương, mà còn là hành trình khám phá căn cước văn hóa xứ Thanh qua văn học nghệ thuật. Trong cái nhìn ấy, quê hương vượt khỏi ý nghĩa của một địa danh để trở thành một mã văn hóa, một nguồn mạch sáng tạo và một không gian tinh thần.

Chân dung TS. Mai Thị Hạnh Lê và thông tin một số tác phẩm đã xuất bản của chị.

Trong những bài viết về văn học nghệ thuật xứ Thanh, TS. Mai Thị Hạnh Lê hiện diện với một tâm thế khá đặc biệt: vừa là người trong cuộc, vừa là người quan sát. Đọc một tác giả, chị đọc cả không gian văn hóa; đọc một tác giả, chị chú ý đến những mạch nguồn đã bồi đắp nên thế giới nghệ thuật của họ. Bởi vậy, cái nhìn phê bình ở đây thường có sự giao thoa giữa thi pháp và văn hóa học. Những đặc điểm của câu chữ, hình tượng, giọng điệu không đứng riêng mà được đặt trong mối liên hệ với lịch sử, phong tục, bản sắc, ký ức cộng đồng.

Chị đón lấy những “gợi mở” từ cuốn sách “Sự đọc: Chỉ dấu và đường biên” của Hỏa Diệu Thúy; sát lại để cảm nhận và phác họa xứ Thanh trong thi cảm của Thy Lan; nhận ra một “nỗi buồn đẹp” trong thơ Nguyễn Minh Khiêm; dựng chân dung TS. Kiều Thu Huyền như một người kết nối những dấu ấn văn hóa; tìm đến Phạm Tiến Triều – “Người trên núi làm thơ”; rồi đằm mình trong những “sắc thái Mường trong thơ của một số tác giả Mường”... Mỗi bài viết là một lát cắt, nhưng đặt cạnh nhau, chúng tạo thành một bức tranh sinh động, độc đáo về đời sống văn học nghệ thuật xứ Thanh.

Đặc biệt, các tiểu luận “Thanh Hóa trong cảm thức của khách thơ”, “Đóng góp đối với văn hóa của văn học nghệ thuật Thanh Hóa từ sau năm 1975”, “Cảm hứng anh hùng trong văn học Thanh Hóa”, “Phụ nữ Thanh Hóa với giá trị văn hóa của quê hương, đất nước”... giống như những đường nối, giúp người đọc hình dung rộng hơn về diện mạo và sức sống của văn học nghệ thuật xứ Thanh trong dòng chảy văn hóa dân tộc.

Đó cũng là lúc “hương của chữ” lan ra khỏi trang sách: từ một câu thơ đến một đời người, từ một tác giả đến một vùng đất, từ xứ Thanh đến những suy tư rộng hơn về văn hóa và con người.

Bài và ảnh: Nguyên Linh