Đô thị và những khoảng thở

Không ít người dân đô thị đã quen thuộc với cảnh: mỗi khi trời đổ mưa lớn, thay vì yên tâm trở về nhà, người ta lại thấp thỏm nhìn những con đường trước mặt. Nước mưa dâng lên nhanh hay chậm, đoạn đường quen thuộc có bị ngập không, liệu chiếc xe có thể đi qua hay phải tìm một lối khác... Những câu hỏi tưởng nhỏ ấy lại phản ánh một vấn đề không nhỏ trong quá trình phát triển đô thị.

Ngày 8/11 hằng năm, Ngày Đô thị Việt Nam, là dịp để nhìn lại hành trình phát triển đô thị, nhưng cũng là lúc cần nhìn thẳng vào những vấn đề đang đặt ra. Với Thanh Hóa, câu chuyện xây dựng Đề án tổng thể giải quyết tình trạng ngập úng tại các phường thuộc đô thị Thanh Hóa đang trở thành một yêu cầu cấp thiết, khi quá trình đô thị hóa ngày càng nhanh, trong khi hạ tầng thoát nước chưa theo kịp tốc độ phát triển.

Theo rà soát, toàn tỉnh hiện có 64 vị trí thường xuyên xảy ra ngập úng cục bộ khi mưa lớn, tại khu vực các phường, xã của TP Thanh Hóa cũ có tới 31 điểm. Có thể thấy những điểm ngập hôm nay không chỉ là hệ quả của những trận mưa lớn bất thường. Đó còn là kết quả của nhiều bất cập tích tụ như: Hệ thống thoát nước ở một số khu vực đã cũ, nhỏ hẹp, thiếu kết nối; nhiều khu đô thị mới hình thành nhưng hạ tầng thoát nước chưa thực sự đồng bộ với khu dân cư hiện hữu. Những ao hồ, vùng trũng, khoảng không gian tự nhiên có khả năng giữ và điều tiết nước dần thu hẹp trước sức ép của bê tông hóa. Khi mặt đất ngày càng ít khả năng thấm nước, hệ thống thoát nước chưa được nâng cấp tương ứng với sự phát triển đô thị, thì chỉ một trận mưa lớn cũng có thể khiến nhiều tuyến phố trở nên quá tải.

Tại hội thảo phản biện Đề án tổng thể giải quyết tình trạng ngập úng đô thị Thanh Hóa đầu tháng 11 vừa qua, các chuyên gia đến từ Tổng cục Thủy lợi, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Hội Khoa học thủy lợi Thanh Hóa nhấn mạnh yêu cầu đánh giá đầy đủ hiện trạng, xác định chính xác các điểm ngập, nguyên nhân và phạm vi ảnh hưởng để lựa chọn giải pháp phù hợp. Một số ý kiến cũng đề cập đến việc bổ sung hồ điều hòa, công trình tiêu thoát nước, nghiên cứu khả năng tái sử dụng nước mưa và ứng dụng công nghệ trong quản lý hệ thống thoát nước.

Những gợi mở ấy cho thấy, chống ngập không thể chỉ là câu chuyện mở rộng cống, xây thêm trạm bơm hay xử lý từng điểm ngập riêng lẻ. Điều cần thiết hơn là một tư duy quy hoạch tổng thể, nhìn đô thị trong mối liên hệ với sông, hồ, kênh tiêu và toàn bộ lưu vực thoát nước. Nếu một khu vực được nâng nền, san lấp mặt bằng nhưng không tính đến hướng thoát nước chung, nguy cơ là nơi này khô ráo hơn nhưng nơi khác lại phải gánh thêm nước. Đáng lo ngại hơn, ở một số nơi, hành lang sông, kênh tiêu còn bị lấn chiếm, dòng chảy tự nhiên bị thu hẹp. Đây là vấn đề không thể giải quyết chỉ bằng những công trình đầu tư mới, mà cần sự kiên quyết trong quản lý đất đai, trật tự xây dựng và bảo vệ không gian thoát nước.

Điều đáng quan tâm là cần thêm tư duy mới trong quy hoạch đô thị. Thay vì chỉ tìm cách thoát nước thật nhanh, cần tạo thêm không gian để nước có thể lưu giữ, thẩm thấu và điều tiết tự nhiên. Những hồ điều hòa, công viên cây xanh, mặt nước, khoảng đất thấm nước không nên bị xem là phần diện tích có thể hy sinh để nhường chỗ cho các công trình xây dựng. Đó chính là hạ tầng xanh, là những khoảng thở cần thiết để đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu. Muốn có được điều ấy, quy hoạch phải đi trước một bước, thiên nhiên cần được tôn trọng và trách nhiệm quản lý phải theo kịp tốc độ đô thị hóa.

Nguyễn Hường