Mái rạ tình quê

Tôi sinh ra ở một làng quê nghèo, nghèo đến mức hầu như cả làng không có một mái ngói nào, trừ ngôi đình thờ Thành hoàng làng. Nhà ai cũng tranh tre vách đất. Thế rồi cuộc sống đổi thay, đến một ngày làng tôi không còn mái tranh nào nữa. Giờ đây, đi bất cứ nơi đâu, hễ bắt gặp một mái nhà lợp rạ cũ kỹ, lòng tôi bỗng chùng xuống, nhớ da diết những tháng ngày xưa cũ ở quê xa...

Minh họa: BH

Ngày ấy, làng tôi là những mái lá nằm rải dọc triền đê, bên ngoài là lũy tre xanh bao bọc. Những ngôi nhà lợp tranh bạc màu mưa nắng, vách thưng bùn rơm nằm xen kẽ giữa những khoảng vườn xanh mát. Nhà tôi mái rạ mốc thếch, cột kèo bóng màu thời gian. Dưới mái nhà ấy, anh chị em chúng tôi đã sống những tháng ngày đầy kỷ niệm, thắm đượm nghĩa tình...

Nhà tôi tuy tranh tre nứa lá nhưng ấm vào mùa đông, mát vào mùa hè. Nền nhà là đất nện. Bọn trẻ chúng tôi thường lấy hạt trám chặt đôi ra, đóng xuống nền theo những hình thù tùy thích. Hạt trám cứng như gỗ, lại thêm dấu chân chà đi chà lại, khiến nền nhà bóng lên, nổi những đường hoa văn rất trẻ con. Ngày mùa, mẹ gánh lúa về đến sân, mệt quá lăn ra nền đất mát lạnh để xả cơn nóng bức.

Buổi sáng thức dậy, chống liếp cửa lên là hương ổi, hương cau ùa vào. Ông tôi chỉ cần với tay qua cửa sổ là hái được mấy nhành hoa ngâu để pha trà. Những đêm hè, chị em tôi nằm võng hiên nhà, nghe bà kể chuyện cổ tích. Tôi nhìn lên bầu trời đầy trăng sao và mường tượng chú Cuội ngồi gốc cây đa, chị Hằng Nga ôm thỏ ngọc..., cho đến khi thiếp ngủ ngon lành.

Những hôm mưa bão, chái bếp bị nước tạt ướt, mẹ phải mang củi lửa vào nhà. Mẹ luôn miệng dặn phải đun nấu cẩn thận kẻo lửa cháy lan ra. Làng tôi từng có một trận cháy lớn, do trẻ con nghịch đốt đống rơm khiến một nhà bén lửa, gặp gió nên ngọn lửa bùng lên, lan từ nhà nọ sang nhà kia, cả làng lửa đỏ rực, khói ngút trời. Tôi cũng có một lần suýt làm cháy nhà hàng xóm khi đi xin lửa. Trẻ con vô ý, lúc cời than đốt bùi nhùi xong, hấp tấp chạy về quên không dập lửa. May mà chủ nhà kịp phát hiện, vội hô hoán mọi người ứng cứu, không thì chẳng biết hậu quả ra sao.

Có những ngày mưa dầm dề, mái rạ ngậm nước nặng trĩu, khiến ngôi nhà xiêu vẹo như sắp đổ. Nửa đêm bố tôi đánh thức mọi người dậy, trẻ con được gửi sang hàng xóm, người lớn ra vườn chặt tre chằng chống nhà cửa. Mấy nhà hàng xóm cũng thức giấc, đội mưa sang giúp. Trong cơn mưa phả rát mặt, mọi người nai lưng kéo vì kèo xô lệch về vị trí cũ. Lũ trẻ chúng tôi thì chui vào ổ rơm ôm nhau ngủ. Dưới những mái tranh đơn sơ ấy, chúng tôi chưa bao giờ thiếu hơi ấm. Những người cha, người mẹ nghèo luôn tìm cách vun vén cuộc sống, giúp cho những đứa con có được sự an toàn cao nhất.

Mỗi ngôi nhà tranh cứ vài ba năm lại thay mái một lần. Nhà nào lợp dày thì lâu phải thay hơn. Có nhà cột kèo chắc, lợp tranh rơm nếp thì bảy đến mười năm mới phải sửa và thay mái. Những buổi nghỉ học, lũ trẻ chúng tôi được người lớn dạy cách đánh tranh lợp nhà. Những thanh nan dài được chẻ từ tre hoặc nứa, từng nẹn rơm nhỏ vừa tay được đan cài khéo léo vào nan. Những tấm tranh đan xong sẽ được cất bên chái nhà hoặc gác lên cao, khi cần sẽ đem ra chắm vá những phần mái dột, hoặc thay cả mái nhà. Vách tường thường trát bằng vữa bùn rơm, dùng đất sét (hoặc bùn nhão) ngào với nước, trộn đều cùng rơm rạ băm nhỏ hoặc vỏ trấu để trát lên khung vách đan bằng tre nứa. Nhà ai có điều kiện hơn thì trát “tút - xi”, là hỗn hợp cát vôi, quét thêm chút xi măng bên ngoài, tường sẽ bền chắc hơn và ít ngấm nước khi mưa tạt.

Bên mái tranh ấy, lũ trẻ chúng tôi chân trần đuổi bắt nhau, mệ gà cục tác cho quả trứng hồng, mệ lợn nái đẻ bầy con mũm mĩm, bọn chó mèo đuổi bắt nhau qua ngạch cửa... Cuộc sống chẳng khi nào hết vui nhộn! Nhà tôi ở ngay đầu làng, người đi chợ ghé qua nói đôi ba câu chuyện, người làm đồng gặp cơn khát vào xin ngụm nước vối... Tháng ngày cứ thế thong thả trôi đi, vậy mà cũng đủ để làng trên xóm dưới hiểu và thương nhau.

Tôi nhớ những ngày cả làng chạy lụt. Một đoạn đê quai bị vỡ, làng đánh trống ngũ liên báo động. Già trẻ dắt díu nhau chạy lên ở nhờ dân xóm núi. Nhìn những mái tranh dần chìm trong biển nước mênh mông, ai nấy chỉ biết rơi nước mắt xót xa. Trong cơn hoạn nạn, người với người nương tựa vào nhau. Một nồi cháo nấu lên, cả xóm ăn chung. Sau trận lụt, dân làng kéo nhau về, cùng dựng lại những mái nhà đã sập. Chẳng mấy chốc, vườn tược, đồng bãi lại xanh tươi như chưa hề có trận đại hồng thủy tràn qua.

Bây giờ về quê, làng trên xóm dưới nơi nào cũng nhà cửa khang trang. Nhà nhà có điện sáng, có nước máy, không còn cảnh đèn dầu le lói, không phải hứng từng giọt mưa qua mái rạ. Những ngôi nhà tranh vách đất chỉ còn là ký ức xa xôi. Nhưng tôi sẽ mãi mãi không quên những tấm lưng trần đằm trong mưa đêm cùng bố tôi dựng lại mái nhà, không quên đứa bạn thu mình nhường chỗ cho tôi trong ổ rơm mềm ấm, và không quên vị canh cua đồng ngọt mát cùng cà pháo giòn tan mẹ mời xóm giềng cùng ăn bên hiên nhà đầy gió...

Mai Hương