Hiệp định Mecca và bước chuyển của cấu trúc an ninh Trung Đông

Ngày 7/8, tại Mecca, Ả Rập Xê Út, Thái tử kiêm Thủ tướng Saudi Arabia Mohammed bin Salman, Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan và Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif ký Hiệp định Phòng thủ Chung Mecca. Sự ra đời của Hiệp định Phòng thủ Chung Mecca đang mở ra một hướng đi mới trong cấu trúc an ninh Trung Đông. Dù còn quá sớm để gọi đây là một “NATO Hồi giáo”, thỏa thuận cho thấy các cường quốc khu vực đang muốn giảm phụ thuộc vào một bên bảo đảm an ninh duy nhất, đồng thời từng bước tự xây dựng năng lực răn đe và phòng thủ.

Tổng thống Recep Tayyip Erdogan (trái), Thái tử Ả Rập Xê Út Mohammed bin Salman (giữa) và Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif (phải) ký kết thỏa thuận quốc phòng ba bên tại Mecca, Ả Rập Xê Út, ngày 7 tháng 8 năm 2026. Ảnh: Turkiyetoday.

Từ “chiếc ô” Mỹ đến nhu cầu tự bảo đảm an ninh

Động lực quan trọng phía sau Hiệp ước Mecca là sự thay đổi trong nhận thức của các nước khu vực về mức độ đáng tin cậy của sự bảo đảm an ninh từ bên ngoài. Trong nhiều thập kỷ, Ả Rập Xê Út và các đồng minh vùng Vịnh dựa rất nhiều vào Mỹ. Riyadh mua khối lượng lớn vũ khí Mỹ, cho phép lực lượng Mỹ sử dụng các căn cứ trong khu vực và duy trì quan hệ quốc phòng, kinh tế, chiến lược sâu rộng với Washington. Mô hình này đem lại những lợi ích rõ ràng, nhưng các cuộc khủng hoảng liên tiếp trong những năm gần đây cho thấy khả năng Mỹ có can thiệp hay không cuối cùng vẫn phụ thuộc vào tính toán của Washington.

Đặc biệt, cuộc chiến Mỹ-Israel với Iran và sự lan rộng của xung đột tới khu vực vùng Vịnh đã làm gia tăng cảm giác bất an. Các cuộc tấn công bằng tên lửa, máy bay không người lái, những mối đe dọa đối với cơ sở năng lượng và các tuyến hàng hải cho thấy các quốc gia trong khu vực có thể trực tiếp trở thành mục tiêu ngay cả khi họ không phải là bên chủ động tham gia xung đột. Ả Rập Xê Út là nước trực tiếp chịu nhiều sức ép trong ba thành viên. Trong bối cảnh đó, Riyadh có thêm động lực để xây dựng những phương án bảo đảm an ninh không hoàn toàn phụ thuộc vào một đối tác bên ngoài.

Ông Ozgur Unluhisarcikli, Giám đốc Văn phòng Nam và châu Âu mở rộng của German Marshall Fund, cho rằng thỏa thuận phản ánh mong muốn ngày càng lớn về quyền tự chủ chiến lược của khu vực, trong bối cảnh niềm tin vào trật tự an ninh hiện có đã suy giảm.

Điều này không đồng nghĩa Riyadh, Ankara hay Islamabad quay lưng với Washington. Ba nước vẫn duy trì những quan hệ chiến lược quan trọng với Mỹ. Điểm thay đổi nằm ở cách họ quản trị rủi ro: thay vì đặt toàn bộ an ninh quốc gia vào một cơ chế bảo đảm duy nhất, họ tìm cách xây dựng thêm các lớp quan hệ và năng lực dự phòng.

Ba nước, ba thế mạnh bổ trợ

Giá trị trước mắt của Hiệp ước Mecca nằm ở sự bổ trợ về nguồn lực giữa ba thành viên. Ảnh: Turkiyetoday.

Giá trị trước mắt của Hiệp ước Mecca nằm ở sự bổ trợ về nguồn lực giữa ba thành viên.

Ả Rập Xê Út có nguồn lực tài chính lớn, vị trí địa chiến lược đặc biệt quan trọng, ảnh hưởng chính trị tại thế giới Arab và một thị trường quốc phòng quy mô lớn. Riyadh cũng đang thúc đẩy quá trình nội địa hóa công nghiệp quốc phòng trong khuôn khổ chương trình chuyển đổi kinh tế.

Thổ Nhĩ Kỳ đem lại năng lực quân sự quy ước lớn, kinh nghiệm tác chiến và kinh nghiệm hoạt động trong NATO, đồng thời sở hữu ngành công nghiệp quốc phòng phát triển nhanh. Các lĩnh vực như máy bay không người lái, tên lửa, nền tảng hải quân, tác chiến điện tử và hệ thống tự hành là những thế mạnh đáng chú ý của Ankara.

Pakistan sở hữu một lực lượng quân sự lớn, giàu kinh nghiệm, đồng thời là quốc gia duy nhất trong ba bên sở hữu vũ khí hạt nhân.

Sự kết hợp này tạo nên một cấu trúc tương đối đặc biệt: Ả Rập Xê Út có nguồn lực tài chính và thị trường; Thổ Nhĩ Kỳ có công nghệ và nền công nghiệp quốc phòng; Pakistan có nhân lực quân sự, kinh nghiệm tác chiến và năng lực răn đe chiến lược. Nếu được thể chế hóa, những lợi thế này có thể giúp ba nước nâng cao mức độ tự chủ về an ninh.

Bộ Quốc phòng Thổ Nhĩ Kỳ ngày 13/8 cho biết ba nước dự kiến thành lập các cơ chế chính trị và quân sự chiến lược với sự tham gia của Bộ trưởng Quốc phòng, Ngoại trưởng và Tổng tham mưu trưởng hoặc tư lệnh lực lượng vũ trang. Các bên cũng sẽ tiến hành tập trận chung trên bộ, trên biển, trên không, phối hợp phòng không và các hệ thống không người lái. Đáng chú ý, Ankara cho biết hợp tác sẽ không dừng ở mua bán vũ khí mà hướng tới đồng phát triển, đồng sản xuất, chuyển giao công nghệ và bảo đảm hậu cần, bảo dưỡng lâu dài. Nếu những kế hoạch này được triển khai thực chất, trọng tâm của Hiệp ước Mecca sẽ dần chuyển từ một cam kết chính trị sang xây dựng năng lực quân sự có tính liên kết.

Iran không được nêu tên nhưng vẫn là biến số quan trọng

Khói bốc lên từ nhà máy lọc dầu Saudi Aramco ở Ras Tanura sau một vụ tấn công bằng máy bay không người lái được cho là do Iran thực hiện trong bối cảnh xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran, tại Ras Tanura, Ả Rập Xê Út, ngày 2 tháng 3 năm 2026. Ảnh: Reuters.

Hiệp ước Mecca không chỉ đích danh Iran là đối thủ. Tổng thống Erdogan khẳng định thỏa thuận mang tính phòng thủ và không nhằm vào một quốc gia cụ thể. Đại diện Ả Rập Xê Út cũng nhấn mạnh đây không phải nỗ lực xây dựng một “trục quân sự” hay một khối giáo phái.

Tuy nhiên, không thể bỏ qua Iran khi đánh giá môi trường an ninh dẫn tới sự ra đời của thỏa thuận. Tên lửa, máy bay không người lái của Iran, các lực lượng vũ trang đồng minh của Tehran, hoạt động của Houthi và những căng thẳng liên quan đến các tuyến hàng hải vùng Vịnh đều tác động trực tiếp đến tính toán của Ả Rập Xê Út.

Dù vậy, Hiệp ước Mecca cũng không nên được nhìn đơn giản như một “liên minh chống Iran”. Thổ Nhĩ Kỳ vẫn duy trì quan hệ kinh tế và ngoại giao với Tehran; Pakistan có đường biên giới dài với Iran và có lợi ích trực tiếp trong việc duy trì ổn định biên giới; trong khi Ả Rập Xê Út từng có những nỗ lực cải thiện quan hệ với Tehran. Vì vậy, mục tiêu hợp lý hơn của ba nước có thể là nâng cao khả năng răn đe và làm tăng chi phí của bất kỳ hành động gây hấn nào, thay vì chính thức xác định một đối thủ chung.

Từ vùng Vịnh đến Nam Á: một không gian an ninh rộng hơn

Một đặc điểm đáng chú ý của Hiệp ước Mecca là sự kết nối trực tiếp giữa an ninh vùng Vịnh với Nam Á.

Pakistan mang theo những biến số của Nam Á, trong đó có quan hệ cạnh tranh với Ấn Độ, quan hệ chiến lược với Trung Quốc và năng lực hạt nhân. Thổ Nhĩ Kỳ lại có ảnh hưởng trải rộng từ Trung Đông tới Địa Trung Hải. Sự tham gia của hai nước cùng Ả Rập Xê Út vì thế khiến phạm vi tác động của thỏa thuận vượt ra ngoài không gian Arab.

Chính sự đan xen lợi ích đó khiến Hiệp ước Mecca hiện nên được xem là một quá trình đang hình thành, thay vì một liên minh quân sự hoàn chỉnh.

Một trong những hướng hợp tác có ý nghĩa thực tế nhất có thể là an ninh hàng hải. An ninh vùng Vịnh ngày nay không dừng ở eo biển Hormuz mà còn nối với Biển Đỏ, Bab al-Mandeb và Biển Arab - những tuyến đường đặc biệt quan trọng đối với thương mại năng lượng và thương mại toàn cầu. Thổ Nhĩ Kỳ cho biết nước này đang tham gia các cuộc thảo luận tại Jeddah nhằm thành lập một liên minh quốc tế bảo vệ hoạt động vận tải trên Biển Đỏ. Nếu ba nước có thể phối hợp hiệu quả về hàng hải, phòng không, cảnh báo sớm và tình báo, họ có thể từng bước nâng cao năng lực tự bảo vệ các tuyến giao thương chiến lược.

Một “cực thứ ba” tại Trung Đông?

Ở cấp độ địa chính trị, Hiệp ước Mecca có thể góp phần hình thành một cấu trúc quyền lực mới tại Trung Đông. Ảnh: Theaviationist.

Ở cấp độ địa chính trị, Hiệp ước Mecca có thể góp phần hình thành một cấu trúc quyền lực mới tại Trung Đông. Trong nhiều năm, an ninh khu vực thường được nhìn qua cạnh tranh giữa Mỹ, Iran và Israel. Mỹ giữ vai trò bảo đảm an ninh chủ yếu cho nhiều quốc gia Arab; Iran xây dựng mạng lưới ảnh hưởng và lực lượng đối tác; Israel sở hữu ưu thế quân sự và tình báo đáng kể.

Sự xuất hiện của Ả Rập Xê Út, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan tạo thêm một tập hợp quyền lực khác. Một số nhà phân tích cho rằng nhóm ba nước có thể trở thành một tập hợp các cường quốc tầm trung, đủ sức ngăn một quốc gia duy nhất độc quyền định hình trật tự khu vực.

Điều này phù hợp với xu hướng rộng hơn của Trung Đông, khi các quốc gia trong khu vực ngày càng muốn trở thành chủ thể kiến tạo an ninh thay vì chỉ là đối tượng được các cường quốc bên ngoài bảo vệ.

Với Washington, xu hướng này không nhất thiết là một thất bại. Một khu vực có năng lực phòng thủ lớn hơn có thể giúp Mỹ giảm gánh nặng. Tuy nhiên, đổi lại, các quốc gia khu vực sẽ có quyền tự chủ lớn hơn và có thể triển khai những sáng kiến mà Washington không hoàn toàn kiểm soát.

Với Iran, sự hình thành cơ chế mới đồng nghĩa Tehran phải tính đến một mạng lưới răn đe khu vực rộng hơn. Với Israel, sự nổi lên của một nhóm các cường quốc Sunni có tiềm lực quân sự, kinh tế và chiến lược đáng kể cũng tạo thêm một biến số trong bài toán khu vực.

Vì sao chưa thể gọi là “NATO Hồi giáo”?

Điều khoản cốt lõi của Hiệp ước Mecca là: Một cuộc tấn công vũ trang nhằm vào bất kỳ một trong ba nước sẽ được coi là cuộc tấn công nhằm vào cả ba nước. Đây không phải là một khẩu hiệu. Đó là một thỏa thuận quân sự có điều khoản phòng thủ tập thể rõ ràng, được ví như một “phiên bản Hồi giáo” của Điều 5 NATO.

Tuy nhiên, nhà phân tích Ozgur Unluhisarcikli nhận định ba nước có những thế mạnh bổ trợ, nhưng nhấn mạnh cần phân biệt thỏa thuận này với NATO. Theo ông, đây là khuôn khổ để tăng cường phối hợp chiến lược, quân sự và công nghiệp quốc phòng giữa ba cường quốc khu vực, chưa phải một liên minh phòng thủ tương hỗ có mức độ tích hợp tương đương NATO.

Andreas Krieg, Phó giáo sư nghiên cứu quốc phòng tại King’s College London, cũng cho rằng thỏa thuận khó phát triển thành một “NATO Hồi giáo” với hàng chục quốc gia cùng chấp nhận những nghĩa vụ phòng thủ giống nhau. Tuy nhiên, ông cho rằng các nước có thể tăng cường phối hợp mà không nhất thiết phải trở thành thành viên của một hiệp ước chính thức.

NATO là sản phẩm của hàng chục năm hội nhập thể chế, với cơ chế chỉ huy thống nhất, tiêu chuẩn quân sự chung, quy trình tham vấn và hoạch định phòng thủ tập thể được xây dựng qua nhiều thập kỷ. Hiệp ước Mecca chưa có những nền tảng đó.

Hơn nữa, ba thành viên có lợi ích không hoàn toàn đồng nhất. Thổ Nhĩ Kỳ là thành viên NATO và có quan hệ phức tạp với Iran, Nga và các nước Arab. Pakistan phải cân bằng quan hệ với Iran, Ấn Độ, Trung Quốc và Mỹ. Ả Rập Xê Út vừa hợp tác với Mỹ, vừa mở rộng quan hệ với Trung Quốc và các đối tác khác. Vì vậy, sức sống của Hiệp ước Mecca sẽ phụ thuộc vào khả năng ba nước biến những lợi ích bổ trợ thành một cơ chế phối hợp thực tế.

Thách thức lớn nhất: có thực sự bảo vệ nhau?

Điểm then chốt của bất kỳ hiệp ước phòng thủ tập thể nào không nằm ở tuyên bố mà ở hành động khi khủng hoảng xảy ra. Hiệp ước Mecca hiện vẫn để ngỏ câu hỏi quan trọng: nếu một nước bị tấn công, hai thành viên còn lại sẽ làm gì? Có đưa quân tham chiến, cung cấp phòng không, chia sẻ tình báo, hỗ trợ hậu cần hay chỉ hỗ trợ ngoại giao?

Sự “mơ hồ chiến lược” này có thể giúp các thành viên duy trì không gian hành động trong những tình huống khác nhau, nhưng đồng thời cũng làm giảm mức độ chắc chắn của cam kết răn đe.

Các câu hỏi tương tự xuất hiện khi xem xét những tình huống cụ thể. Nếu Ả Rập Xê Út bị tấn công, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan sẽ phản ứng đến đâu? Nếu Pakistan đối đầu quân sự với Ấn Độ, Ả Rập Xê Út và Thổ Nhĩ Kỳ sẽ đứng ở đâu? Nếu Thổ Nhĩ Kỳ bị cuốn vào một cuộc khủng hoảng an ninh lớn, Riyadh và Islamabad có can dự hay không?

Chừng nào những câu hỏi này chưa được giải đáp bằng cơ chế cụ thể, “NATO Hồi giáo” vẫn chủ yếu là một phép ví von. Dù vậy, việc chưa thể trở thành NATO không làm giảm ý nghĩa của Hiệp ước Mecca. Giá trị đáng chú ý nhất của thỏa thuận nằm ở khả năng mở đầu một quá trình tái cấu trúc an ninh từ bên trong khu vực.

Ả Rập Xê Út không từ bỏ Mỹ. Thổ Nhĩ Kỳ không rời NATO. Pakistan không từ bỏ quan hệ chiến lược với Trung Quốc. Ba nước chỉ đang xây dựng thêm các lựa chọn để giảm rủi ro khi môi trường an ninh biến động.

Nếu trước đây an ninh khu vực chủ yếu được xây dựng dựa trên sức mạnh và sự hiện diện của Mỹ, thì nay các cường quốc khu vực muốn tự bổ sung năng lực và tạo ra những cơ chế mà họ có thể chủ động định hình. Với các nước Nam Á, sự tham gia của Pakistan có thể khiến an ninh vùng Vịnh và cạnh tranh chiến lược tại Nam Á ngày càng gắn kết. Điều này cho thấy tác động của Hiệp ước Mecca có thể vượt ra ngoài phạm vi ba nước ký kết.

Trong ngắn hạn, chưa thể khẳng định Trung Đông đã xuất hiện một “NATO Hồi giáo”. Nhưng nếu ba nước biến cam kết chính trị thành cơ chế chỉ huy, chia sẻ tình báo, tập trận, phòng không, hợp tác hàng hải và công nghiệp quốc phòng thực chất, Hiệp ước Mecca có thể trở thành một trong những nền móng đầu tiên của cấu trúc an ninh Trung Đông đa cực hơn.

Ngược lại, nếu các bên không sẵn sàng gánh chịu chi phí bảo vệ lẫn nhau, thỏa thuận sẽ chủ yếu dừng ở một tín hiệu chính trị. Dù theo hướng nào, thỏa thuận cũng phản ánh một xu hướng đáng chú ý: các cường quốc khu vực đang tìm cách đa dạng hóa các cơ chế bảo đảm an ninh và gia tăng mức độ tự chủ chiến lược, thay vì phụ thuộc chủ yếu vào một đối tác bên ngoài.

Thanh Vân