Thỏa thuận Hormuz: Bước khởi đầu của một tiến trình dài

Một thỏa thuận có thể giúp chấm dứt giai đoạn leo thang căng thẳng, nhưng không thể tự mang lại hòa bình. Điều đó đặc biệt đúng với Trung Đông, nơi những khác biệt về lợi ích chiến lược đã hình thành và tích tụ qua nhiều thập niên. Trong bối cảnh ấy, thỏa thuận Hormuz không nên được nhìn nhận như đích đến của một cuộc khủng hoảng, mà là bước khởi đầu của một tiến trình dài, trong đó các bên sẽ phải chứng minh khả năng duy trì đối thoại, kiểm soát bất đồng và từng bước xây dựng lòng tin.

Thỏa thuận Hormuz mở ra cơ hội giảm căng thẳng và thúc đẩy đối thoại tại Trung Đông. Ảnh: Eghtesaad24.

Điều đáng quan tâm không phải là thỏa thuận Hormuz sẽ lập tức thay đổi Trung Đông ra sao, mà là liệu nó có đủ sức tạo ra một cách tiếp cận mới trong xử lý các khác biệt chiến lược của khu vực. Để trả lời câu hỏi ấy, trước hết cần nhìn vào chính nơi khởi đầu của tiến trình này và ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một eo biển hay một thỏa thuận giảm căng thẳng.

Hormuz, nơi khởi đầu của phép thử

Trong mọi điểm nóng của Trung Đông, Hormuz luôn mang ý nghĩa đặc biệt bởi đây là nơi lợi ích của các quốc gia trong khu vực và các nền kinh tế lớn trên thế giới cùng hội tụ. Chỉ một biến động nhỏ cũng có thể kéo theo những tác động vượt ra ngoài phạm vi an ninh, ảnh hưởng đến dòng chảy năng lượng, thương mại và tâm lý thị trường toàn cầu. Chính sự đan xen lợi ích đó khiến mọi diễn biến tại Hormuz hiếm khi chỉ là câu chuyện của riêng khu vực.

Bởi vậy, việc các bên lựa chọn Hormuz làm điểm khởi đầu cho nỗ lực hạ nhiệt căng thẳng không phải sự ngẫu nhiên. Khi chi phí của đối đầu ngày càng lớn, nhu cầu bảo đảm ổn định cũng dần trở thành lợi ích chung. Đây là cơ sở để đối thoại có thêm không gian, dù những khác biệt chiến lược vẫn chưa hề được thu hẹp.

Eo biển Hormuz là một trong những tuyến vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới. Ảnh: Mdeast.

Theo đánh giá của bà Sanam Vakil, Giám đốc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi thuộc Chatham House, các quốc gia trong khu vực đang đứng trước yêu cầu phải xây dựng những cơ chế quản lý cạnh tranh hiệu quả hơn nhằm tránh để khủng hoảng leo thang ngoài tầm kiểm soát. Nhìn từ góc độ đó, Hormuz không chỉ là nơi các bên tìm cách hạ nhiệt một điểm nóng, mà còn là phép thử đầu tiên đối với khả năng duy trì đối thoại trong một môi trường vẫn còn nhiều bất đồng.

Dẫu vậy, một phép thử chỉ có ý nghĩa khi vượt qua được những thách thức phía trước. Và trở ngại lớn nhất đối với Hormuz cũng như triển vọng ổn định của Trung Đông vẫn nằm ở những mâu thuẫn cốt lõi chưa tìm được lời giải.

Nghịch lý của hòa bình

Điều nghịch lý là sau mỗi vòng leo thang căng thẳng, hầu như không bên nào phủ nhận sự cần thiết của đối thoại. Thế nhưng, Trung Đông vẫn nhiều lần quay trở lại quỹ đạo đối đầu. Nguyên nhân không nằm ở việc thiếu các thỏa thuận, mà ở chỗ những nền tảng bảo đảm an ninh của khu vực vẫn chủ yếu dựa trên tư duy răn đe hơn là lòng tin.

Trong môi trường đó, mọi bước đi hướng tới hòa bình đều đứng trước một bài toán khó. Một mặt, các bên đều nhận thức rõ cái giá phải trả nếu xung đột tiếp tục kéo dài, từ tổn thất kinh tế, sức ép chính trị đến nguy cơ bất ổn lan rộng. Mặt khác, không quốc gia nào sẵn sàng đánh đổi những lợi ích mà họ cho là thiết yếu đối với an ninh của mình. Chính sự giằng co giữa nhu cầu giảm căng thẳng và yêu cầu bảo vệ lợi ích chiến lược khiến mỗi tiến trình đối thoại đều diễn ra chậm chạp và dễ bị tác động bởi những biến cố mới.

Đại diện Mỹ và Iran tham gia các cuộc tiếp xúc tại Oman trong nỗ lực hạ nhiệt căng thẳng khu vực. Ảnh: CBC News.

Nói cách khác, điều cần giải quyết không chỉ là một điểm nóng hay một cuộc khủng hoảng cụ thể. Phía sau đó là hàng loạt vấn đề còn bỏ ngỏ, từ chương trình hạt nhân của Iran, hệ thống trừng phạt, sự hiện diện quân sự của các cường quốc đến những cuộc xung đột chưa được hóa giải trong khu vực. Chỉ cần một mắt xích mất cân bằng, toàn bộ tiến trình giảm căng thẳng cũng có thể chịu sức ép.

Nhìn nhận về thực tế này, Giáo sư Vali Nasr, Trường Nghiên cứu Quốc tế Cao cấp (SAIS) thuộc Đại học Johns Hopkins, cho rằng trở ngại lớn nhất đối với ổn định ở Trung Đông không phải là thiếu cơ hội đối thoại, mà là sự thiếu hụt lòng tin chiến lược giữa các bên. Khi niềm tin chưa được bồi đắp bằng những hành động nhất quán, mọi thỏa thuận đều cần thời gian để chứng minh giá trị thực tế.

Bởi vậy, thỏa thuận Hormuz khó có thể được xem là đích đến của một tiến trình hòa bình. Nó mới chỉ mở ra cơ hội để các bên thử nghiệm một cách tiếp cận khác trong quản lý bất đồng. Nhưng nếu những mâu thuẫn cốt lõi vẫn còn nguyên, điều gì sẽ tạo động lực để đối thoại tiếp tục được duy trì? Câu trả lời có lẽ nằm ở chính sự thay đổi trong cách các quốc gia nhìn nhận lợi ích của mình.

Khi ổn định trở thành lợi ích chung

Điều đang thay đổi không phải là những khác biệt chiến lược của Trung Đông, mà là cách các quốc gia theo đuổi lợi ích của mình. Nếu trước đây cạnh tranh địa chính trị thường chi phối các quyết sách an ninh, thì sau nhiều năm bất ổn, duy trì tăng trưởng, thu hút đầu tư và bảo đảm môi trường phát triển ngày càng trở thành ưu tiên nổi bật. Một cuộc đối đầu kéo dài vì thế không còn chỉ là rủi ro về an ninh, mà còn trở thành lực cản đối với những mục tiêu phát triển lâu dài.

Chính sự thay đổi trong cách tính toán lợi ích đã tạo thêm dư địa cho các nỗ lực giảm căng thẳng. Điều đó không đồng nghĩa những khác biệt giữa các bên đã được thu hẹp, nhưng khiến ổn định dần được nhìn nhận như một lợi ích thiết thực, thay vì chỉ là kết quả mong muốn của các vòng đàm phán. Khi chi phí của xung đột ngày càng lớn, lựa chọn kiềm chế cũng trở nên thực tế hơn.

Các nước Vùng Vịnh ưu tiên phát triển kinh tế. Ảnh minh họa.

Xu hướng này được Giáo sư F. Gregory Gause III, chuyên gia về chính trị và an ninh vùng Vịnh thuộc Đại học Texas A&M, phân tích trong nhiều nghiên cứu về Trung Đông gần đây. Theo ông, các quốc gia vùng Vịnh ngày càng coi ổn định khu vực là điều kiện để thực hiện các chiến lược phát triển dài hạn, từ đó từng bước mở rộng không gian cho hợp tác và ngoại giao, dù cạnh tranh chiến lược vẫn chưa chấm dứt.

Đó có lẽ là thay đổi quan trọng nhất của Trung Đông trong những năm gần đây. Không phải các mâu thuẫn đã biến mất, mà là chúng không còn giữ vị trí duy nhất trong mọi tính toán chiến lược. Khi phát triển trở thành ưu tiên chung, khu vực sẽ có thêm động lực để tìm kiếm những phương thức quản lý khác biệt hiệu quả hơn thay vì tiếp tục để đối đầu quyết định tương lai.

Song, động lực thôi vẫn chưa đủ. Điều quyết định liệu những chuyển động tích cực này có thể tạo ra thay đổi lâu dài hay không sẽ nằm ở khả năng các bên biến những lợi ích chung thành những hành động nhất quán trong thực tế.

Trung Đông giữ vai trò trung tâm

Trong phần lớn lịch sử hiện đại, mỗi khi Trung Đông rơi vào khủng hoảng, sự chú ý thường hướng về vai trò của các cường quốc. Nhưng những chuyển động gần đây cho thấy một thực tế khác đang dần hình thành: các quốc gia trong khu vực ngày càng chủ động hơn trong việc định hình môi trường an ninh của chính mình. Từ vai trò trung gian của Oman và Qatar đến những nỗ lực thúc đẩy ổn định của các nước vùng Vịnh, xu hướng giải quyết khác biệt thông qua các cơ chế do khu vực dẫn dắt đang ngày càng rõ nét hơn.

Các nhà lãnh đạo Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) tăng cường phối hợp nhằm thúc đẩy hòa bình và ổn định tại Trung Đông. Ảnh: The Peninsula Qatar.

Sự thay đổi này không đồng nghĩa ảnh hưởng của các cường quốc đã suy giảm, càng không có nghĩa những cạnh tranh địa chính trị sẽ sớm chấm dứt. Điều đáng chú ý là các nước Trung Đông ngày càng có động lực trực tiếp để ngăn bất ổn lan rộng, bởi chính họ là những bên phải gánh chịu tác động đầu tiên về kinh tế, an ninh và phát triển. Khi lợi ích của khu vực gắn chặt hơn với ổn định, dư địa cho những sáng kiến mang tính khu vực cũng được mở rộng.

Xu hướng đó cũng được phản ánh trong nhiều nghiên cứu của ông William Wechsler, Giám đốc cấp cao phụ trách các chương trình Trung Đông tại Hội đồng Đại Tây Dương (Atlantic Council). Theo ông, một cấu trúc an ninh bền vững chỉ có thể hình thành khi các quốc gia trong khu vực đóng vai trò trung tâm trong việc quản lý những khác biệt của chính mình, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào sự can dự từ bên ngoài.

Nếu nhìn theo chiều dài lịch sử, đây có lẽ là thay đổi đáng chú ý hơn cả bản thân thỏa thuận Hormuz. Bởi một tiến trình hòa bình chỉ thực sự có nền tảng khi trách nhiệm gìn giữ ổn định dần chuyển từ phản ứng trước khủng hoảng sang chủ động kiến tạo môi trường an ninh của chính khu vực. Đó cũng là tiền đề để đặt ra câu hỏi cuối cùng: Hormuz rồi sẽ được nhớ như một dấu mốc chuyển mình, hay chỉ là một khoảng lặng ngắn ngủi của Trung Đông?

Dấu mốc hay chỉ là khoảng lặng?

Trong quan hệ quốc tế, không phải mọi thỏa thuận đều trở thành bước ngoặt. Có những văn kiện chỉ giúp hạ nhiệt một cuộc khủng hoảng trước mắt, rồi nhanh chóng bị lãng quên khi căng thẳng quay trở lại. Nhưng cũng có những thỏa thuận, dù khiêm tốn ở thời điểm ra đời, lại dần tạo ra những thay đổi trong cách các quốc gia ứng xử với nhau. Chỉ có thời gian mới phân định được ranh giới giữa hai khả năng ấy.

Từ một điểm nóng địa chính trị, Trung Đông đang từng bước hướng tới một tương lai ổn định, hợp tác và phát triển bền vững. Ảnh minh họa.

Hormuz hiện nay đang đứng trước chính sự lựa chọn đó. Điều khiến thỏa thuận này đáng để theo dõi không phải vì nó đã giải quyết được những khác biệt vốn tích tụ qua nhiều thập niên, mà vì nó mở ra cơ hội để Trung Đông thử một cách tiếp cận khác trước những bài toán an ninh cũ. Nếu cơ hội ấy được nuôi dưỡng bằng những quyết định nhất quán và những bước đi thực chất, giá trị của Hormuz sẽ không dừng lại ở việc hạ nhiệt một điểm nóng, mà có thể trở thành tiền đề cho những thay đổi rộng lớn hơn trong khu vực.

Ngược lại, nếu những toan tính ngắn hạn một lần nữa lấn át mục tiêu ổn định lâu dài, Hormuz sẽ chỉ được nhớ như thêm một nỗ lực chưa trọn vẹn trong lịch sử nhiều biến động của Trung Đông. Đó cũng là lý do không nên đánh giá thành công của thỏa thuận bằng những ngày yên bình ngay sau khi được ký kết, mà bằng khả năng khu vực duy trì được quỹ đạo ổn định trước những thử thách sẽ còn xuất hiện trong tương lai.

Suy cho cùng, giá trị lớn nhất của Hormuz không nằm ở chỗ nó khép lại một cuộc khủng hoảng, mà ở cơ hội để Trung Đông từng bước viết nên một chương khác cho chính mình. Chương ấy sẽ không được quyết định bởi một văn kiện, một hội nghị hay một thời điểm cụ thể, mà bởi những lựa chọn của các quốc gia trong nhiều năm tới. Và chính những lựa chọn ấy, chứ không phải bản thân thỏa thuận, mới là điều lịch sử sẽ ghi nhớ.

Thanh Giang