Thỏa thuận hạt nhân Mỹ - Saudi Arabia: Bước ngoặt mới trong cuộc chơi quyền lực Trung Đông

Sau nhiều năm đàm phán, Mỹ và Saudi Arabia cuối cùng đã ký thỏa thuận hợp tác hạt nhân dân sự. Dù được giới thiệu là một thỏa thuận nhằm phát triển năng lượng sạch và phục vụ mục tiêu kinh tế, nhiều chuyên gia cho rằng ý nghĩa của văn kiện vượt xa lĩnh vực năng lượng.

Thái tử kiêm Thủ tướng Saudi Arabia Mohammed bin Salman bắt tay Tổng thống Mỹ Donald Trump trong cuộc gặp tại Phòng Bầu dục. Ảnh: REUTERS.

Trong bối cảnh Saudi Arabia thúc đẩy chương trình “Tầm nhìn 2030” và Washington muốn củng cố ảnh hưởng tại Trung Đông, thỏa thuận này được nhìn nhận như một bước đi có thể tác động tới cấu trúc an ninh, cán cân ảnh hưởng giữa các nước lớn tại Trung Đông cũng như tương lai của cơ chế không phổ biến vũ khí hạt nhân trên thế giới.

Saudi Arabia được gì từ thỏa thuận hạt nhân với Mỹ?

Thỏa thuận hợp tác hạt nhân dân sự vừa được ký kết mở đường để các doanh nghiệp Mỹ tham gia phát triển chương trình điện hạt nhân của Saudi Arabia, từ xây dựng nhà máy, cung cấp công nghệ, nhiên liệu đến đào tạo nguồn nhân lực. Điểm đáng chú ý nhất là việc Washington chấp nhận để Riyadh phát triển chu trình nhiên liệu hạt nhân trong nước, bao gồm hoạt động làm giàu uranium theo các điều kiện và cơ chế giám sát đã được hai bên thống nhất.

Nhìn từ góc độ của Saudi Arabia, điện hạt nhân không đơn thuần là một nguồn năng lượng mới mà là một mắt xích quan trọng trong chiến lược Tầm nhìn 2030 (Vision 2030) nhằm giảm dần sự phụ thuộc vào dầu mỏ và xây dựng một nền kinh tế đa dạng, hiện đại hơn. Mặc dù là một trong những quốc gia xuất khẩu dầu lớn nhất thế giới, Saudi Arabia vẫn phải tiêu thụ một lượng đáng kể dầu và khí để sản xuất điện phục vụ nhu cầu trong nước. Theo Jennifer Gordon, Giám đốc Sáng kiến Chính sách Năng lượng hạt nhân của Atlantic Council, phát triển điện hạt nhân sẽ giúp Riyadh giảm lượng nhiên liệu hóa thạch dùng cho phát điện, qua đó dành nhiều dầu hơn cho xuất khẩu và tạo thêm nguồn lực cho quá trình chuyển đổi kinh tế. Theo bà, đây là một trong những nền tảng quan trọng để Riyadh hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh trong giai đoạn tới.

Xa hơn mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng, chương trình điện hạt nhân còn được kỳ vọng tạo nền tảng cho các lĩnh vực công nghệ cao như trí tuệ nhân tạo, trung tâm dữ liệu, sản xuất hydro sạch hay các dự án khử mặn nước biển quy mô lớn. Đây đều là những ngành đòi hỏi nguồn điện ổn định, công suất lớn và phát thải carbon thấp, phù hợp với định hướng phát triển dài hạn mà Riyadh đang theo đuổi.

Tuy nhiên, điều Saudi Arabia theo đuổi không chỉ là các nhà máy điện hạt nhân mà còn là từng bước làm chủ công nghệ hạt nhân dân sự. Vì vậy, quyền làm giàu uranium luôn là một trong những yêu cầu quan trọng nhất của Riyadh trong quá trình đàm phán với Washington. Đối với Saudi Arabia, đây là bước đi nhằm nâng cao năng lực tự chủ về công nghệ. Song cũng chính yêu cầu này đã làm dấy lên nhiều tranh luận, bởi công nghệ làm giàu uranium mang tính lưỡng dụng, vừa phục vụ sản xuất nhiên liệu hạt nhân, vừa có thể bị lợi dụng cho mục đích quân sự nếu thiếu cơ chế kiểm soát chặt chẽ. Chính điều này khiến thỏa thuận không chỉ được nhìn nhận dưới góc độ hợp tác năng lượng, mà còn mở ra những cuộc tranh luận rộng hơn về an ninh khu vực và trật tự hạt nhân toàn cầu.

Mỹ được gì từ thỏa thuận hạt nhân với Saudi Arabia?

Nếu đối với Saudi Arabia, thỏa thuận hạt nhân là một bước đi phục vụ chiến lược phát triển kinh tế dài hạn, thì với Mỹ, ý nghĩa của văn kiện này vượt xa lĩnh vực năng lượng. Trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị ngày càng gay gắt, Washington không chỉ hướng đến các hợp đồng thương mại trị giá hàng chục tỷ USD cho các doanh nghiệp trong nước, mà còn muốn củng cố vai trò dẫn dắt tại Trung Đông – khu vực đang chứng kiến sự gia tăng ảnh hưởng của cả Trung Quốc và Nga.

Trước hết, thỏa thuận mở ra cơ hội lớn cho ngành công nghiệp hạt nhân của Mỹ, vốn nhiều năm qua gặp khó khăn trong cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Việc Saudi Arabia triển khai chương trình điện hạt nhân quy mô lớn sẽ tạo cơ hội để các doanh nghiệp Mỹ tham gia từ khâu thiết kế, xây dựng nhà máy, cung cấp công nghệ, nhiên liệu đến đào tạo nhân lực và bảo trì hệ thống trong nhiều thập niên. Đây không chỉ là những hợp đồng có giá trị kinh tế lớn mà còn góp phần duy trì năng lực cạnh tranh của ngành công nghiệp hạt nhân Mỹ trong bối cảnh thị trường toàn cầu ngày càng khốc liệt.

Nhà máy điện hạt nhân trên đảo Three Mile Island do Exelon Generation vận hành, tại Middletown, Pennsylvania Ảnh: AFP via Getty Images.

Tuy nhiên, lợi ích kinh tế chưa phải là yếu tố quan trọng nhất. Theo Jonathan Panikoff, cựu Phó Giám đốc Tình báo Quốc gia Mỹ phụ trách Trung Đông, hiện là chuyên gia của Atlantic Council, thỏa thuận phản ánh nỗ lực của Washington nhằm duy trì ảnh hưởng chiến lược tại Trung Đông trong bối cảnh các đối thủ đang mở rộng hiện diện trong khu vực. Trong những năm gần đây, Saudi Arabia theo đuổi chính sách đối ngoại linh hoạt hơn, tăng cường hợp tác với nhiều đối tác khác nhau thay vì chỉ dựa vào Mỹ như trước. Điều đó buộc Washington phải điều chỉnh cách tiếp cận nếu muốn tiếp tục giữ vai trò là đối tác chiến lược hàng đầu của Riyadh.

Một trong những yếu tố thúc đẩy sự điều chỉnh này là sự hiện diện ngày càng rõ nét của Trung Quốc tại Trung Đông. Không chỉ là khách hàng nhập khẩu dầu mỏ lớn nhất của Saudi Arabia, Bắc Kinh còn mở rộng hợp tác trong nhiều lĩnh vực như đầu tư hạ tầng, công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và năng lượng. Việc Trung Quốc thành công trong vai trò trung gian thúc đẩy tiến trình bình thường hóa quan hệ giữa Saudi Arabia và Iran năm 2023 cũng cho thấy ảnh hưởng ngoại giao của Bắc Kinh tại khu vực đang gia tăng.

Bên cạnh Trung Quốc, Nga cũng là một đối thủ mà Mỹ không thể bỏ qua. Tập đoàn năng lượng hạt nhân quốc gia Rosatom hiện là một trong những nhà cung cấp công nghệ hạt nhân dân sự lớn nhất thế giới, với nhiều dự án đang được triển khai tại châu Á, châu Phi và Trung Đông. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng quyết liệt trên thị trường năng lượng hạt nhân, việc Mỹ tham gia chương trình điện hạt nhân của Saudi Arabia không chỉ mang ý nghĩa thương mại mà còn góp phần hạn chế khả năng Nga tiếp tục mở rộng ảnh hưởng trong lĩnh vực này.

Theo Allison Minor, cựu quan chức Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ, điều Washington hướng tới không đơn thuần là việc bán công nghệ hay xây dựng các nhà máy điện hạt nhân. Quan trọng hơn, Mỹ muốn bảo đảm rằng nếu Saudi Arabia phát triển ngành công nghiệp hạt nhân trong nhiều thập niên tới thì nền tảng công nghệ, tiêu chuẩn an toàn và chuỗi cung ứng chủ yếu sẽ gắn với Mỹ và các đồng minh, thay vì phụ thuộc vào những đối thủ chiến lược.

Có thể thấy, thỏa thuận hạt nhân giữa Mỹ và Saudi Arabia phản ánh sự thay đổi đáng chú ý trong cách tiếp cận của Washington. Nếu trước đây các yêu cầu về không phổ biến hạt nhân thường được đặt lên hàng đầu trong các cuộc đàm phán, thì nay lợi ích địa chính trị, cạnh tranh công nghệ và yêu cầu duy trì ảnh hưởng tại Trung Đông đã trở thành những yếu tố có sức nặng ngày càng lớn. Điều đó cho thấy năng lượng hạt nhân không còn đơn thuần là câu chuyện về điện năng hay phát triển kinh tế, mà đã trở thành một công cụ quan trọng trong cuộc cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc.

Điều khiến thế giới lo ngại

Dù được giới thiệu là một thỏa thuận hợp tác hạt nhân dân sự, văn kiện giữa Mỹ và Saudi Arabia vẫn làm dấy lên nhiều tranh luận trong giới học giả và các chuyên gia kiểm soát vũ khí. Tâm điểm của những lo ngại không nằm ở việc Saudi Arabia phát triển điện hạt nhân – điều mà nhiều quốc gia trên thế giới đang thực hiện mà ở khả năng Riyadh được phát triển chu trình nhiên liệu hạt nhân, bao gồm hoạt động làm giàu uranium trong nước.

Về nguyên tắc, hoạt động làm giàu uranium để sản xuất nhiên liệu cho các nhà máy điện hạt nhân là hợp pháp nếu chịu sự giám sát của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA). Tuy nhiên, đây là công nghệ lưỡng dụng, vừa phục vụ mục đích hòa bình, vừa có thể bị sử dụng để phát triển vật liệu chế tạo vũ khí hạt nhân nếu thiếu các cơ chế kiểm soát chặt chẽ. Chính vì vậy, nhiều thập niên qua, Mỹ luôn áp dụng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt trong các thỏa thuận hợp tác hạt nhân dân sự nhằm hạn chế nguy cơ phổ biến những công nghệ nhạy cảm này.

Thỏa thuận hợp tác hạt nhân dân sự giữa Mỹ và Saudi Arabia làm dấy lên nhiều tranh luận trong giới học giả và các chuyên gia kiểm soát vũ khí. Ảnh: Ajel.

Theo Matthew Bunn, chuyên gia thuộc Dự án Quản lý Nguyên tử của Đại học Harvard, điều quan trọng không phải là một quốc gia sở hữu chương trình điện hạt nhân, mà là mức độ minh bạch và hiệu quả của các cơ chế giám sát đi kèm. Ông cho rằng công nghệ làm giàu uranium tự thân không đồng nghĩa với việc phát triển vũ khí hạt nhân, song cộng đồng quốc tế luôn đặc biệt quan tâm đến các biện pháp kiểm soát nhằm bảo đảm công nghệ đó chỉ được sử dụng cho mục đích hòa bình.

Nhiều chuyên gia cũng lo ngại thỏa thuận có thể tạo ra một tiền lệ mới trong chính sách không phổ biến hạt nhân của Mỹ. Robert Einhorn, cựu cố vấn Bộ Ngoại giao Mỹ về kiểm soát vũ khí, nhận định nếu Washington chấp nhận những điều khoản linh hoạt hơn đối với Saudi Arabia, các quốc gia khác có thể sẽ đưa ra những yêu cầu tương tự trong các cuộc đàm phán tương lai. Trong khi đó, Henry Sokolski, Giám đốc Trung tâm Giáo dục Chính sách Không phổ biến hạt nhân (NPEC), bày tỏ quan ngại về mức độ minh bạch của chương trình nếu các cơ chế giám sát không đủ chặt chẽ. Cùng quan điểm này, Daryl Kimball, Giám đốc điều hành Hiệp hội Kiểm soát Vũ khí (Arms Control Association), cho rằng việc nới lỏng các điều kiện hợp tác có thể làm suy yếu những chuẩn mực mà Mỹ đã theo đuổi trong nhiều thập niên nhằm hạn chế nguy cơ phổ biến công nghệ hạt nhân nhạy cảm.

Có thể phải mất nhiều năm nữa mới đánh giá đầy đủ tác động của thỏa thuận hạt nhân giữa Mỹ và Saudi Arabia. Tuy nhiên, ngay từ thời điểm hiện tại, văn kiện này đã phản ánh một thực tế rằng trong bối cảnh cạnh tranh giữa các cường quốc ngày càng gay gắt, năng lượng hạt nhân không chỉ là câu chuyện về phát triển kinh tế hay chuyển đổi năng lượng, mà đã trở thành một công cụ của cạnh tranh chiến lược. Thách thức đặt ra là làm thế nào để những lợi ích trước mắt không làm suy giảm các nguyên tắc bảo đảm an ninh và không phổ biến vũ khí hạt nhân mà cộng đồng quốc tế đã dày công xây dựng trong nhiều thập niên.

Bích Hồng

Nguồn: Reuters, CNA, WSJ, FT