Eo biển Hormuz dậy sóng, Trung Quốc tìm cách “giữ lửa”

Trong bối cảnh căng thẳng Mỹ - Iran tiếp tục leo thang, eo biển Hormuz trở thành tâm điểm cạnh tranh địa chính trị và an ninh năng lượng toàn cầu, chuyến thăm Bắc Kinh của Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi ngày 6/5/2026 cho thấy nỗ lực của Trung Quốc trong việc vừa thúc đẩy đối thoại, ngăn xung đột vượt tầm kiểm soát, vừa bảo vệ lợi ích chiến lược tại “yết hầu dầu mỏ” của thế giới.

Quang cảnh cuộc hội đàm giữa Ngoại trưởng Iran Araghchi và người đồng cấp Trung Quốc Vương Nghị. Ảnh: Global Times

Trung Quốc - Iran thúc đẩy khuôn khổ an ninh mới ở Vịnh Ba Tư

Cuộc hội đàm giữa Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Vương Nghị và Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi tại Bắc Kinh ngày 6/5/2026 diễn ra trong bối cảnh Trung Đông tiếp tục đối mặt nguy cơ leo thang xung đột, đặc biệt xoay quanh eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ toàn cầu. Không chỉ tập trung vào yêu cầu ngừng bắn và mở lại tuyến vận tải năng lượng, cuộc gặp còn phản ánh nỗ lực ngày càng rõ của Trung Quốc và Iran trong việc thúc đẩy một khuôn khổ an ninh khu vực mới tại Vịnh Ba Tư, theo hướng giảm phụ thuộc vào cấu trúc an ninh do Mỹ dẫn dắt.

Đây là cuộc gặp trực tiếp đầu tiên giữa hai ngoại trưởng kể từ khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát từ cuối tháng 2/2026. Thời điểm diễn ra hội đàm đặc biệt đáng chú ý khi chỉ còn khoảng một tuần trước cuộc gặp cấp cao dự kiến giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Bắc Kinh. Trong bối cảnh Washington liên tục thúc ép Bắc Kinh gây ảnh hưởng với Tehran để mở lại eo biển Hormuz, chuyến thăm của Ngoại trưởng Araghchi cho thấy Iran đang đẩy mạnh vận động ngoại giao nhằm tranh thủ sự ủng hộ từ các đối tác lớn ngoài phương Tây.

Theo Global Times, phát biểu tại cuộc gặp, Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Vương Nghị nhấn mạnh rằng các quốc gia vùng Vịnh và Trung Đông “nên tự quyết định tương lai của mình”, đồng thời khẳng định Trung Quốc ủng hộ việc xây dựng “một khuôn khổ hòa bình và an ninh khu vực do các quốc gia trong khu vực dẫn dắt”. Thông điệp này phản ánh cách tiếp cận nhất quán của Bắc Kinh trong những năm gần đây: thúc đẩy mô hình an ninh “bao trùm và cân bằng lợi ích”, thay cho cơ chế liên minh quân sự và đối đầu khối.

Đối với Trung Quốc, ổn định ở Vịnh Ba Tư không chỉ là vấn đề địa chính trị mà còn gắn trực tiếp với an ninh năng lượng. Trung Quốc hiện là nước nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới, với hơn 11 triệu thùng/ngày, trong đó phần lớn nguồn cung đi qua eo biển Hormuz. Những gián đoạn gần đây tại tuyến hàng hải này đã khiến giá dầu toàn cầu tăng mạnh, đồng thời gây áp lực lên chuỗi cung ứng và thương mại quốc tế. Vì vậy, việc Bắc Kinh liên tục kêu gọi “khôi phục lưu thông an toàn bình thường” tại Hormuz cho thấy ưu tiên hàng đầu của Trung Quốc là ngăn xung đột vượt khỏi tầm kiểm soát.

Tuy nhiên, lập trường của Trung Quốc cũng phản ánh sự cân bằng phức tạp giữa lợi ích chiến lược và áp lực quốc tế. Trong khi Washington yêu cầu Bắc Kinh sử dụng ảnh hưởng kinh tế để buộc Tehran nhượng bộ, Trung Quốc vẫn tránh công khai đứng về phía Mỹ. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio tuyên bố rằng việc Iran phong tỏa Hormuz “đang khiến nước này bị cô lập toàn cầu”, đồng thời cho rằng việc mở lại eo biển cũng là lợi ích trực tiếp của Trung Quốc do nền kinh tế xuất khẩu của nước này phụ thuộc vào tuyến hàng hải chiến lược này. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cũng công khai kêu gọi Bắc Kinh “tham gia chiến dịch quốc tế” nhằm khôi phục hoạt động vận tải tại Hormuz.

Trong bối cảnh đó, Bắc Kinh lựa chọn cách tiếp cận mềm dẻo hơn. Thay vì tham gia trực tiếp vào sức ép quân sự hoặc trừng phạt, Trung Quốc thúc đẩy giải pháp đối thoại và đóng vai trò trung gian điều phối. Đây cũng là lý do Bộ trưởng Vương Nghị nhấn mạnh rằng chỉ có “ngừng bắn toàn diện và ngay lập tức” mới có thể giúp hạ nhiệt căng thẳng và khôi phục ổn định khu vực.

Cạnh tranh ảnh hưởng và định hình trật tự hậu xung đột

Về phía Iran, chuyến thăm Trung Quốc của Ngoại trưởng Araghchi là một phần trong chuỗi hoạt động ngoại giao dày đặc nhằm phá thế cô lập và tìm kiếm sự bảo trợ chiến lược mềm từ các đối tác Á - Âu. Trước khi tới Bắc Kinh, ông Araghchi đã lần lượt thăm Nga, Oman và Pakistan để trao đổi về xung đột khu vực và vận động sự ủng hộ quốc tế. Tehran rõ ràng muốn tận dụng vai trò ngày càng lớn của Trung Quốc tại Trung Đông nhằm mở rộng không gian chiến lược trong đối đầu với Mỹ.

Tại hội đàm, Ngoại trưởng Araghchi khẳng định Iran sẽ “kiên quyết bảo vệ chủ quyền và phẩm giá quốc gia”, song vẫn tiếp tục thúc đẩy giải pháp ngoại giao và xây dựng đồng thuận thông qua đàm phán hòa bình. Ông cũng bày tỏ ủng hộ “đề xuất bốn điểm” của Trung Quốc về thúc đẩy hòa bình và ổn định Trung Đông, đồng thời kỳ vọng Bắc Kinh tiếp tục đóng vai trò tích cực trong việc chấm dứt xung đột và xây dựng “một cấu trúc khu vực hậu chiến mới có thể cân bằng giữa phát triển và an ninh”.

Thông điệp này cho thấy Iran đang tìm cách thúc đẩy một trật tự khu vực đa cực hơn, trong đó vai trò của Mỹ giảm dần và các cường quốc ngoài khu vực, đặc biệt là Trung Quốc, tham gia sâu hơn vào quản trị an ninh. Đây cũng là lý do Tehran nhiều lần nhấn mạnh việc các nước trong khu vực cần tự giải quyết vấn đề của mình, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các cơ chế an ninh do phương Tây dẫn dắt.

Tuy nhiên, tham vọng này đang đối mặt nhiều thách thức. Sau các cuộc tấn công của Mỹ và Israel, Iran đã tiến hành các đợt trả đũa bằng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào cơ sở hạ tầng năng lượng của Saudi Arabia và UAE - những đồng minh quan trọng của Washington tại vùng Vịnh. Điều này khiến nỗ lực hòa giải giữa Iran và các nước Arab vùng Vịnh tiếp tục đứng trước nguy cơ đổ vỡ, dù hai bên mới khôi phục quan hệ ngoại giao từ năm 2023 dưới sự trung gian của Trung Quốc.

Đáng chú ý, cùng ngày diễn ra hội đàm Trung Quốc - Iran, Ngoại trưởng Iran và Saudi Arabia cũng có cuộc điện đàm riêng để trao đổi về tình hình khu vực và nhấn mạnh sự cần thiết tiếp tục các nỗ lực ngoại giao nhằm tránh leo thang căng thẳng. Động thái này cho thấy dù cạnh tranh và nghi kỵ vẫn rất lớn, các bên đều nhận thức được rằng một cuộc đối đầu kéo dài tại Hormuz sẽ gây tổn hại nghiêm trọng cho toàn bộ khu vực.

Trong ngắn hạn, nhiều dấu hiệu cho thấy các bên đang tìm kiếm một thỏa thuận tạm thời nhằm giảm căng thẳng. Theo Axios, Nhà Trắng tin rằng Mỹ và Iran đang tiến gần tới một “bản ghi nhớ thỏa thuận” bao gồm việc Iran ngừng làm giàu uranium và nới lỏng hạn chế vận tải qua eo biển Hormuz. Tổng thống Donald Trump cũng tuyên bố tạm dừng chiến dịch quân sự để tạo cơ hội cho đàm phán.

Dù vậy, khả năng đạt được một giải pháp toàn diện vẫn còn hạn chế do mâu thuẫn cốt lõi chưa được giải quyết. Mỹ tiếp tục yêu cầu kiểm soát chương trình hạt nhân và vai trò khu vực của Iran, trong khi Tehran coi việc duy trì năng lực răn đe là điều kiện sống còn đối với an ninh quốc gia. Trong bối cảnh đó, Trung Quốc nhiều khả năng sẽ tiếp tục theo đuổi vai trò trung gian “cân bằng linh hoạt”: vừa duy trì quan hệ chiến lược với Iran, vừa tránh để xung đột ảnh hưởng tới lợi ích năng lượng và cạnh tranh chiến lược với Mỹ.

Như vậy, cuộc hội đàm tại Bắc Kinh cho thấy Trung Quốc và Iran đang thúc đẩy một cách tiếp cận mới đối với an ninh Vịnh Ba Tư, dựa trên đối thoại khu vực và cân bằng lợi ích thay vì đối đầu quân sự trực tiếp. Tuy nhiên, việc hiện thực hóa một khuôn khổ an ninh mới vẫn phụ thuộc lớn vào khả năng kiểm soát căng thẳng tại Hormuz, tiến trình đàm phán Mỹ - Iran và mức độ sẵn sàng của các nước vùng Vịnh trong việc tham gia một cấu trúc khu vực mang tính bao trùm hơn.

Hùng Anh (CTV)