Đền Đức Thánh Cả dưới chân núi Mã Yên

Ngọn núi Mã Yên nằm trong không gian làng cổ Đông Sơn (phường Hàm Rồng), là 1 trong 99 ngọn núi thuộc dãy Đông Sơn - Hàm Rồng kỳ vĩ. Nơi đây không chỉ có cảnh sắc thiên nhiên tươi đẹp, thanh bình mà còn lưu dấu nhiều giá trị tiêu biểu. Trong đó, đền và lễ hội đền Đức Thánh Cả là nét chấm phá đặc sắc, biểu tượng đẹp cho đời sống văn hóa - tâm linh của người dân nơi đây.

Rước kiệu trong Lễ hội đền Đức Thánh Cả (làng cổ Đông Sơn, phường Hàm Rồng).

Đền Đức Thánh Cả thờ Tham Xung Tá Quốc - chàng Ất Đại vương, họ Lê, húy là Hữu. Theo các sử liệu và dân gian truyền lại rằng: Trong trận chiến chống nhà Đường xâm lược, Lê Hữu là một dũng tướng oai phong đã cùng cha lãnh đạo Nhân dân đánh giặc. Ngài dẫn đầu một đạo quân tiến thẳng vào trại giặc đánh nhiều trận, giết nhiều tên địch. Tuy nhiên, do tương quan lực lượng quá lớn, lương thực dần cạn kiệt, binh lực tiêu hao nên đội quân rơi vào vòng vây hãm của quân địch. Trong quá trình giao tranh, chàng Ất Đại vương bị chém vào cổ nhưng ngài không gục ngã ngay mà tiếp tục phi ngựa chạy đến đầu trang Đông Cương Thượng (một trong hai trang lập thành làng Đông Sơn sau này) mới thác hóa. Để ghi nhớ công lao to lớn của ngài, Nhân dân trong làng đã lập đền thờ phụng ngay dưới chân núi Mã Yên, trong không gian làng cổ Đông Sơn.

Tuy không có quy mô bề thế nhưng đền thờ Đức Thánh Cả là di tích lịch sử - văn hóa kiến trúc nghệ thuật độc đáo, đã được xếp hạng di tích cấp quốc gia. Ngôi đền nằm trong không gian mở, có sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc và thiên nhiên. Tổng thể kiến trúc ngôi đền chia thành hai lớp: hậu cung và trung đường thiết kế theo kiểu chữ Đinh; tiền đường theo kiểu chữ Nhị. Tiền đường và trung đường đều có thiết kế 3 gian; trung đường được làm sát vào hậu cung. Hậu cung gồm 1 gian dọc có 4 cột 2 vì. Vì đỡ mái 4 trụ chồng rường, toàn bộ cột, xà, hoành làm bằng gỗ lim, trên lợp ngói mũi hài. Không gian thờ tự được bày trí đơn giản mà tôn nghiêm, thể hiện sự thành kính, tôn trọng của cháu con với bậc tiền nhân.

Từ lâu, Đền thờ Đức Thánh Cả đã là điểm sinh hoạt văn hóa tâm linh thu hút đông đảo người dân trong và ngoài làng cổ. Vào các ngày rằm, mùng một (âm lịch), dịp Tết Nguyên đán..., bà con Nhân dân lại sắm lễ vào đền, thắp nén nhang thơm bày tỏ lòng thành dâng lên Đức Thánh Cả, gửi gắm mong cầu sức khỏe, bình an...

Đặc biệt, hằng năm, vào các ngày 2 - 3/3 (âm lịch), người dân làng cổ và du khách thập phương lại náo nức tham dự lễ hội đền Đức Thánh Cả. Phần lễ được tổ chức trang trọng với những nghi lễ truyền thống đặc sắc như: lễ mộc dục, lễ rước kiệu, lễ tế Đức Thánh Cả, lễ hồi kiệu... Phần hội diễn ra với các hoạt động văn hóa - văn nghệ, thể thao sôi nổi, hấp dẫn. Ông Nguyễn Văn Vệ - người đã từng có nhiều năm làm bí thư chi bộ kiêm trưởng làng Đông Sơn, cho biết: “Làng Đông Sơn có 2 vị Thành hoàng làng. Đệ nhất Thành hoàng làng là Tham Xung Tá Quốc - chàng Ất Đại vương; đệ nhị Thành hoàng làng là Trịnh Thế Lợi, Cẩm hoa thị vệ đời Lê, người có công lập nên làng cổ Đông Sơn. Vì thế, vào ngày 2/3 (âm lịch), làng sẽ tổ chức rước kiệu đệ nhị Thành hoàng từ nơi thờ tự vào đền thờ Đức Thánh Cả để dự lễ. Sau đó, làng lại tiếp tục làm lễ hồi kiệu, đưa Đệ nhị Thành hoàng làng trở lại nơi thờ tự. Cũng theo ông Vệ, “tục lệ xưa, làng Đông Sơn tổ chức lễ hội đền Đức Thánh Cả trong 7 ngày chứ không phải 2 - 3 ngày như bây giờ. Đặc biệt, 3 năm/lần, làng sẽ tổ chức đại lễ, có mời đại diện làng kết chạ đến tham dự cùng. Tiếc rằng, theo thời gian và nguồn kinh phí hạn hẹp, nghi thức này không còn được duy trì”.

Đền và lễ hội đền Đức Thánh Cả đã và đang bền bỉ sức sống, trở thành gạch nối giữa truyền thống và hiện đại. Đây không chỉ là điểm dừng chân vãn cảnh, dâng hương trong hành trình khám phá làng cổ Đông Sơn mà còn là nơi khơi dậy tình yêu quê hương, đất nước; thúc đẩy tinh thần cố kết cộng đồng; giáo dục truyền thống; nâng cao hiểu biết, ý thức, trách nhiệm bảo tồn giá trị lịch sử - văn hóa của cha ông gắn với phát triển du lịch theo hướng bền vững. Ông Vệ bày tỏ: “Với những giá trị lớn lao ấy, tôi và các thế hệ người dân làng cổ Đông Sơn mong muốn các cấp, các ngành tiếp tục quan tâm, đầu tư hơn nữa cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị đền và lễ hội đền Đức Thánh Cả”.

Bài và ảnh: Hoàng Linh