Dấu tích Đền thờ Thạc quận công Lê Thì Hải ở xã Thọ Phú

Thạc quận công Lê Thì Hải là nhân vật lịch sử sống vào nửa cuối thế kỷ 17, đầu thế kỷ 18. Ông vốn người thôn Đông, xã Phú Hào, huyện Lôi Dương, thuộc xã Thọ Phú ngày nay.

Bức văn bia được ghép từ nhiều tấm bia nhỏ còn nguyên vẹn ghi lại công trạng của Thạc quận công Lê Thì Hải. Ảnh: Khắc Công

Tương truyền, từ nhỏ Lê Thì Hải được người bác ruột là Thái tể Hào quận công gia phong phúc thần đại vương Lê Thì Hiến nhận làm con nuôi và được dạy dỗ, luyện tập kiếm cung để theo nghiệp nhà binh. Vốn sinh ra trong gia đình nghèo khó được nuôi dưỡng và rèn cặp trong gia đình nhà tướng, Lê Thì Hải sớm thể hiện tài võ lược của mình, phò vua giúp nước. Năm 18 tuổi, Lê Thì Hải vai đeo cung kiếm theo người bác tòng quân lên đường vào Nam chinh phạt quân Nguyễn lấn chiếm 7 huyện phía Nam Nghệ An. Nhờ mưu lược dũng cảm, đạo quân của Lê Thì Hải luôn lập được công lớn.

Năm Tân Sửu (1661), nhận lệnh của chúa Trịnh, ông đã dẫn một đội quân về kinh đô Thăng Long để bảo vệ kỳ thi hội. Sau luận công ban thưởng, Lê Thì Hải được phong Phó tướng. Năm Đinh Mùi (1667) Lê Thì Hải dẫn quân theo Lê Thì Hiến đi bình định Cao Bằng. Năm sau lại theo Lê Thì Hiến đem quân đóng đồn ở Châu Lão bảo vệ dinh Trấn thủ Sơn Tây. Năm Canh Tuất (1670), Lê Thì Hiến phụng mệnh đi bình định Tuyên Quang, Lê Thì Hải cùng đi và đã lập công lớn, góp phần đuổi quân Mạc thu phục đất đai nên được ban thưởng nhiều bạc vàng. Nhờ những công tích từ khi tham gia bình định Cao Bằng đến chiến dịch Thuận - Quảng, Lê Thì Hải được phong Đặc tiến phụ quốc thượng tướng quân, Thạc trung hầu khi vừa mới 36 tuổi.

Đầu năm Canh Thân (1680), Lê Thì Hải phụng mệnh vua làm trấn thủ bốn châu của Cao Bằng, rồi kiêm trấn thủ Thái Nguyên và được giao thêm chức Tham đốc các quân ở xứ Thái Nguyên, Lạng Sơn và Tuyên Quang cùng 4 châu Cao Bằng. Trong các năm Nhâm Tuất (1682) và Đinh Mão (1687) ông nhận lệnh đem quân đi Cao Bằng, Tuyên Quang thảo phạt quân làm phản. Ông đánh đâu thắng đó khiến quân địch kinh sợ, đồng thời còn nêu cao ân đức của vua Lê để phủ dụ quân phản loạn, vì thế mà đã chiêu hàng được nhiều tướng giặc, lập lại bình yên một cõi biên cương đất nước. Từ những chiến tích lập được, võ tướng Lê Thì Hải đã được thăng chức Tây quân đô đốc phủ, Đô đốc thiêm sự (nắm một trong năm phủ quân chính quy của triều đình). Kể từ năm Bính Dần (1686), Lê Thì Hải về kinh đô chỉ huy quân chính quy của triều đình, nhưng khi có chiến sự ông vẫn được điều động. Dưới ba đời vua (Lê Gia Tông, Lê Hy Tông, Lê Dụ Tông), Lê Thì Hải là một trong những võ tướng lập được nhiều chiến công bậc nhất ở miền biên cương phía Bắc. Những chiến công ấy đã đưa ông trở thành võ quan trụ cột của triều đình.

Trải qua hơn 60 năm, từ vai trò của một người lính đến vị tướng quân chỉ đạo cả nghìn quân đánh Nam dẹp Bắc, công lao của ông được ghi đầy đủ trong “Bài bia ký tường thuật công dân” trên tấm bia ghi sự nghiệp vẻ vang của Lê tướng công hiện đặt tại nơi thờ ông, dựng vào năm Bính Thân niên hiệu Vĩnh Thụy thứ 12 (1716) đời Lê Dụ Tông. Sau khi qua đời, ông được triều đình phong tặng hàm Thái phó, thi hài đưa về an táng ở quê nhà làng Phú Hào, xây dựng đền thờ uy linh.

Theo người dân địa phương, đền thờ võ tướng Lê Thì Hải khi xưa bề thế, rộng lớn. Trải qua bao thăng trầm, biến động của lịch sử, sự tàn phá của chiến tranh và thiên nhiên, hiện nay Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh Lê Thì Hải chỉ còn lại hai tấm bia cổ bằng đá. Song, thật đáng buồn là tấm bia với những dòng chữ Hán sắc nét, nguyên vẹn ghi lại thân thế, sự nghiệp của ông nay là tường rào của nhà dân. Trước thực trạng trên, rất cần sự quan tâm của các cấp, các ngành, chính quyền địa phương dành nguồn lực để trùng tu, tôn tạo để khu di tích xứng tầm với những công lao của Thạc quận công Lê Thì Hải đối với đất nước.

Khắc Công

Bài viết có sử dụng nguồn tư liệu trong sách “Văn tài, võ lược xứ Thanh” (Trịnh Hoành, NXB Thanh Hóa, 2017).