Đầu tư xây dựng các công trình nước sạch

Những năm qua, Thanh Hóa chú trọng đầu tư xây dựng các công trình cấp nước sạch nông thôn, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân, nhất là ở vùng sâu, vùng xa. Tuy nhiên, không ít công trình đã xuống cấp, hoạt động kém hiệu quả hoặc bị bỏ hoang, gây lãng phí nguồn lực. Việc nâng cao hiệu quả quản lý, khai thác bền vững các công trình nước sạch đang trở thành yêu cầu cấp thiết để phục vụ phát triển nông thôn và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Công nhân Nhà máy Nước sạch Tiến Lộc kiểm tra hệ thống van tại hồ chứa nước.

Theo thống kê của Trung tâm Nước sạch và Vệ sinh môi trường nông thôn Thanh Hóa, toàn tỉnh hiện có hơn 1.000 công trình cấp nước tập trung, cung cấp nước sinh hoạt cho khoảng 65% dân số nông thôn. Trong đó, khoảng 350 công trình được đầu tư bằng ngân sách Nhà nước, số còn lại do cộng đồng dân cư và các tổ chức xã hội tự huy động nguồn lực xây dựng. Nhiều công trình trong số này đã phát huy hiệu quả rõ rệt, cải thiện đáng kể điều kiện sống của người dân.

Điển hình như Nhà máy Nước sạch xã Hoằng Xuân cũ (nay là xã Hoằng Phú). Công trình được đưa vào vận hành từ năm 2018, có công suất thiết kế 6.500m3/ngày đêm, cung cấp nước sạch ổn định cho hàng nghìn hộ dân trong xã và khu vực lân cận. Nhờ hệ thống nhà máy và mạng lưới đường ống phân phối này, người dân không còn phải sử dụng nước giếng khoan nhiễm phèn, nhiễm đá vôi như trước. Ông Nguyễn Đình Dũng, một hộ dân chia sẻ: “Trước đây nhà tôi phải lọc nước thủ công, vừa tốn công vừa không đảm bảo vệ sinh. Từ ngày có nước máy, sinh hoạt tiện lợi hơn nhiều, con nhỏ cũng ít bị bệnh đường ruột”.

Có thể thấy, việc đưa công trình vào hoạt động đã giúp cung cấp nước sạch ổn định quanh năm, đồng thời tạo nguồn thu đủ để chi trả chi phí vận hành và bảo dưỡng, đảm bảo công trình hoạt động bền vững.

Tuy nhiên, bên cạnh những mô hình hoạt động hiệu quả, tại nhiều khu vực miền núi của tỉnh, không ít công trình cấp nước tập trung đã và đang rơi vào tình trạng xuống cấp, hoạt động cầm chừng hoặc ngừng hẳn. Nguyên nhân chủ yếu là do thiếu đơn vị quản lý, vận hành rõ ràng; không có kinh phí bảo trì, bảo dưỡng định kỳ; công nghệ và hệ thống đường ống chưa phù hợp với điều kiện địa hình; trong khi thói quen sử dụng nước máy của người dân chưa hình thành, dẫn đến lượng tiêu thụ thấp, không đủ chi phí duy trì. Nhiều công trình sau một thời gian ngắn đưa vào sử dụng đã hư hỏng, bể chứa bị nứt, đường ống rò rỉ, trạm bơm hỏng hóc nhưng không được sửa chữa kịp thời...

Trước thực trạng trên, tỉnh Thanh Hóa đang triển khai nhiều giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng các công trình nước sạch. Một trong những hướng đi được đánh giá hiệu quả là chuyển đổi mô hình quản lý từ kiểu “ban quản lý xã” sang giao cho các đơn vị có đủ năng lực như HTX dịch vụ môi trường, doanh nghiệp cấp nước hoặc tổ hợp tác. Mô hình này giúp việc quản lý, vận hành công trình chuyên nghiệp hơn, có trách nhiệm hơn về tài chính, kỹ thuật cũng như bảo trì định kỳ.

Công ty CP Dịch vụ nước sạch Triệu Sơn là một trong những đơn vị tiên phong trong mô hình này. Hiện công ty đang quản lý và vận hành 6 nhà máy nước tập trung trên địa bàn, cung cấp nước sạch ổn định cho hàng chục nghìn hộ dân.

Ông Nguyễn Huy Nhắn, giám đốc công ty cho biết: “Thực tế cho thấy, nếu không có đơn vị chuyên môn đứng ra quản lý thì nhiều công trình sẽ nhanh chóng xuống cấp, vận hành kém hiệu quả. Việc giao cho doanh nghiệp quản lý giúp đảm bảo kỹ thuật, vận hành ổn định, chủ động nguồn vốn bảo trì. Tuy nhiên, để mô hình này phát huy hiệu quả hơn nữa, cần có chính sách hỗ trợ đầu tư ban đầu, đặc biệt là ở khu vực miền núi, nơi lượng tiêu thụ thấp, chi phí đầu tư cao”.

Cùng với đó, công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của việc sử dụng nước sạch cũng được đẩy mạnh. Chính quyền các cấp phối hợp với ngành y tế, các đoàn thể tổ chức nhiều chiến dịch truyền thông về lợi ích sử dụng nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn, vận động người dân chủ động đấu nối, thanh toán phí đầy đủ để duy trì công trình. Nhiều địa phương đã áp dụng cơ chế hỗ trợ một phần kinh phí đấu nối ban đầu cho hộ nghèo, cận nghèo, qua đó khuyến khích người dân tham gia.

Tỉnh cũng đang tích cực huy động nguồn lực xã hội hóa, khuyến khích các doanh nghiệp tham gia đầu tư xây dựng công trình nước sạch theo hình thức đối tác công tư (PPP) hoặc đầu tư xã hội hóa hoàn toàn. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, thời gian qua Thanh Hóa tiếp tục ưu tiên đầu tư mở rộng hệ thống cấp nước sạch khu vực nông thôn, từng bước nâng tỷ lệ người dân được sử dụng nước hợp vệ sinh và nước đạt quy chuẩn của Bộ Y tế. Để thực hiện mục tiêu này, bên cạnh nguồn vốn ngân sách Nhà nước, tỉnh cũng đẩy mạnh huy động nguồn lực xã hội hóa từ doanh nghiệp, tổ chức quốc tế và cộng đồng dân cư nhằm đầu tư, nâng cấp các công trình cấp nước tập trung, đáp ứng nhu cầu sử dụng ngày càng cao của người dân.

Để các công trình nước sạch hoạt động hiệu quả và bền vững, yếu tố kỹ thuật cũng được chú trọng. Các dự án mới sẽ được thiết kế phù hợp điều kiện địa hình, dân cư, có tính toán phương án vận hành lâu dài, tránh đầu tư dàn trải, thiếu khả năng khai thác. Đồng thời, các công trình cũ sẽ được rà soát, đánh giá để có kế hoạch nâng cấp, sửa chữa hoặc chuyển đổi mục đích sử dụng phù hợp, tránh để xuống cấp, gây lãng phí.

Bài và ảnh: Chi Phạm