Đầu tư công: Gỡ vướng để bứt tốc (Bài 1) - Giải ngân chậm, dồn áp lực cuối năm

Với hơn 18.412 tỷ đồng vốn đầu tư công được giao trong năm 2026 - mức cao nhất từ trước đến nay, Thanh Hóa đang đứng trước áp lực rất lớn trong thực hiện và giải ngân kế hoạch vốn. Dù đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp ngay từ đầu năm, tiến độ vẫn chưa đạt kỳ vọng, đòi hỏi sự vào cuộc mạnh mẽ hơn của cả hệ thống chính trị để hoàn thành mục tiêu giải ngân 100% kế hoạch.

Thi công Dự án Đại lộ Nam sông Mã giai đoạn 2. Ảnh: Tùng Lâm

Hơn một nửa chặng đường của năm 2026 đã trôi qua nhưng tiến độ giải ngân vốn đầu tư công của Thanh Hóa mới đạt 24,4% kế hoạch. Khoảng cách lớn giữa mục tiêu và kết quả thực hiện không chỉ tạo áp lực cho 6 tháng cuối năm mà còn đặt ra yêu cầu phải tháo gỡ nhanh các “điểm nghẽn” về giải phóng mặt bằng (GPMB), thủ tục đầu tư, nguồn vật liệu và tổ chức thực hiện nếu muốn hoàn thành mục tiêu giải ngân 100% kế hoạch vốn.

Khoảng cách giữa mục tiêu và thực tế

“Kích hoạt” nguồn lực đầu tư, tạo động lực thúc đẩy tăng trưởng, ngay từ đầu năm, tỉnh Thanh Hóa đã chỉ đạo quyết liệt việc đẩy nhanh tiến độ thực hiện và giải ngân vốn. Theo Kế hoạch số 36/KH-UBND về đẩy nhanh tiến độ thực hiện, giải ngân vốn đầu tư công và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý, sử dụng vốn đầu tư công năm 2026 trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa (KH 36), toàn tỉnh phấn đấu đến ngày 30/6 sẽ giải ngân đạt khoảng 50% kế hoạch. Tuy nhiên, dù giá trị giải ngân hiện nay đã tăng hơn 3.741 tỷ đồng so với cuối quý I, nhưng khoảng cách giữa mục tiêu và thực tế vẫn còn khá lớn.

Dự án Xây dựng hạ tầng kỹ thuật Khu tái định cư phục vụ di dân xã Hải Hà có tổng mức đầu tư 972 tỷ đồng, thời gian thực hiện trong giai đoạn 2021-2026. Năm 2026, dự án được bố trí hơn 251 tỷ đồng - chủ yếu là nguồn vốn kéo dài từ năm 2025; song đến ngày 21/6, chủ đầu tư mới giải ngân được 19,6 tỷ đồng, đạt 7,8% kế hoạch. Theo chủ đầu tư, tổng giá trị xây lắp toàn dự án mới đạt khoảng 22% giá trị hợp đồng, khiến khối lượng đủ điều kiện thanh toán còn hạn chế.

Tương tự, Tiểu dự án đô thị Tĩnh Gia - một trong 9 dự án đầu tư công trọng điểm của tỉnh được giao hơn 631 tỷ đồng trong năm 2026, nhưng cũng mới giải ngân đạt 17,7% kế hoạch. Theo ông Trần Quang Tốp, Trưởng phòng Dự án 2, Ban Quản lý Dự án đầu tư xây dựng Nghi Sơn, thuộc Ban Quản lý Khu Kinh tế (KKT) Nghi Sơn và các Khu công nghiệp (KCN) tỉnh Thanh Hóa, hiện đã hoàn thành 6/8 hạng mục, gồm các công trình cải tạo kênh Cầu Trắng, kênh Than, hệ thống thu gom và xử lý nước thải, cầu Đò Bè, 5 khu tái định cư và tuyến đường từ Quốc lộ 1A đi biển Ninh Hải. Hai hạng mục còn lại là tuyến đường ven biển từ Ninh Hải đến cầu Lạch Bạng 2 và tuyến đường từ Bình Minh đi Sao Vàng - KKT Nghi Sơn vẫn gặp khó khăn trong GPMB, chưa có đủ khối lượng để thực hiện thanh toán.

Theo Sở Tài chính, trung bình 9 dự án đầu tư công trọng điểm của tỉnh hiện mới giải ngân bình quân 17,84% kế hoạch vốn. Đáng chú ý, Dự án đầu tư xây dựng công trình cải thiện cơ sở hạ tầng đô thị huyện Ngọc Lặc mới giải ngân hơn 2 tỷ đồng trên tổng số gần 272 tỷ đồng được bố trí; trong khi Dự án đường từ nút giao Đông Xuân đi TP Thanh Hóa (cũ), đoạn Đông Thanh - Đông Tiến, đến cuối tháng 6 vẫn chưa thực hiện giải ngân.

Đến cuối tháng 6, cả 17/17 chủ đầu tư cấp tỉnh chưa đạt tiến độ theo yêu cầu của Kế hoạch số 36/KH-UBND; trong đó có 5 đơn vị chưa thực hiện giải ngân, gồm Sở Y tế, Bệnh viện Ung bướu tỉnh Thanh Hóa, Ban Quản lý Di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm, UBND xã Pù Luông và UBND xã Thường Xuân. Đáng lưu ý, 5 chủ đầu tư được giao khối lượng vốn lớn nhất tỉnh, gồm Ban Quản lý KKT Nghi Sơn và các KCN, Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng công trình giao thông, Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình dân dụng và công nghiệp, Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình nông nghiệp và phát triển nông thôn, Sở Xây dựng được giao gần 8.000 tỷ đồng, chiếm tới hơn 43% tổng kế hoạch vốn của toàn tỉnh nhưng mới giải ngân khoảng 22,5%. Riêng Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng công trình giao thông chỉ đạt 12,5% kế hoạch, còn Ban Quản lý KKT Nghi Sơn và các KCN đạt hơn 18%, thấp hơn mức bình quân chung của tỉnh.

Bên cạnh đó, vẫn còn 13 dự án chưa hoàn thành giải ngân phần vốn phải thực hiện trước ngày 28/2 theo kế hoạch 36 của UBND tỉnh. Đây chủ yếu là các dự án giao thông, hạ tầng KKT Nghi Sơn, các công trình đô thị, văn hóa và một số dự án do cấp xã làm chủ đầu tư. Một số nguồn vốn có tỷ lệ giải ngân rất thấp so với kế hoạch như: Nguồn đầu tư từ nguồn bội chi ngân sách địa phương (đạt 6,43%), vốn ngân sách Trung ương (đạt 11,55%), số vốn thuộc kế hoạch vốn năm 2025 được phép kéo dài thời gian thực hiện và giải ngân sang năm 2026 (đạt 12,4%).

Có thể thấy, phần lớn các nguyên nhân làm chậm tiến độ giải ngân đều không mới. GPMB, thiếu vật liệu, thủ tục đầu tư hay năng lực tổ chức thực hiện đã được nhận diện từ nhiều năm trước. Tuy nhiên, trong bối cảnh kế hoạch vốn năm 2026 ở mức cao nhất từ trước đến nay, những “điểm nghẽn” này càng bộc lộ rõ hơn, tạo áp lực rất lớn đối với mục tiêu giải ngân của cả tỉnh.

Những điểm nghẽn làm tăng độ trễ

GPMB hiện vẫn là nút thắt lớn nhất trong lộ trình thúc đẩy tiến độ các dự án. Rà soát của Sở Tài chính cho thấy, trong số 80 dự án đang gặp khó khăn, vướng mắc ảnh hưởng đến tiến độ giải ngân, có tới 60 dự án liên quan đến công tác GPMB.

Các nhà thầu tổ chức thi công Dự án đường nối cao tốc Bắc - Nam, Quốc lộ 1A đi cảng Nghi Sơn trên phần diện tích đã GPMB.

Điển hình như Dự án đường nối cao tốc Bắc - Nam, Quốc lộ 1A đi cảng Nghi Sơn. Đến nay, trên tuyến đường tỉnh 512 vẫn còn khoảng 1,05km chưa được bàn giao mặt bằng do liên quan đến 87 hộ dân. Theo ông Đậu Văn Đồng, Phó Chủ tịch UBND phường Tân Dân, các vướng mắc chủ yếu liên quan đến chính sách bồi thường đối với đất vườn, ao cùng thửa đất ở; bố trí tái định cư và xác định nguồn gốc đất. Mặc dù địa phương đã nhiều lần tổ chức tuyên truyền, đối thoại, giải thích chính sách, nhưng đến nay vẫn chưa thể hoàn thành công tác GPMB.

Trên tuyến Nghi Sơn - Bãi Trành của dự án này, tiến độ cũng bị ảnh hưởng do chưa hoàn thành khu tái định cư cho 12 hộ dân thuộc diện di dời; một số nội dung bồi thường chưa đạt được sự thống nhất với các đơn vị liên quan. Bên cạnh đó, hệ thống hạ tầng kỹ thuật như đường điện 0,4kV, 22kV và 35kV chưa được di dời đồng bộ, khiến nhiều hạng mục chưa thể triển khai thi công.

Bên cạnh GPMB, nguồn lực tài chính tại cấp xã sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp cũng đang tác động đến tiến độ triển khai nhiều dự án. Theo đó, kế hoạch vốn đầu tư công bổ sung mục tiêu từ nguồn thu tiền sử dụng đất điều tiết về ngân sách cấp xã năm 2026 là 7,79 tỷ đồng, song đến nay mới giải ngân được gần 905 triệu đồng vốn kéo dài từ năm 2025, đạt khoảng 11,6%. Nguyên nhân chủ yếu là nhiều địa phương chưa hoàn thành kế hoạch đấu giá quyền sử dụng đất, nguồn thu thấp hơn dự kiến nên thiếu vốn đối ứng để triển khai dự án.

Một “lực cản” khác là nguồn vật liệu xây dựng. Tình trạng khan hiếm cát, đất đắp, đá xây dựng cùng với giá vật liệu tăng cao khiến nhiều nhà thầu gặp khó khăn trong huy động nguồn cung, phải thi công cầm chừng hoặc chờ điều chỉnh dự toán, đơn giá. Theo thống kê, hiện có 15 dự án gặp khó khăn do thiếu vật liệu hoặc biến động giá cả thị trường.

Theo Sở Xây dựng, trong những tháng đầu năm 2026, nhiều loại vật liệu chủ yếu đã đồng loạt tăng giá so với quý IV/2025, tác động trực tiếp đến chi phí thi công các dự án. Trong đó, dầu diesel tăng khoảng 54%, xăng E5 tăng khoảng 30%; vật tư ngành điện tăng khoảng 30%, vật tư ngành nước tăng khoảng 25%. Nhóm vật liệu xây dựng thiết yếu cũng ghi nhận mức tăng đáng kể như cát bê tông, cát xây, đất san lấp tăng bình quân khoảng 23%; nhựa đường tăng từ 21,7 - 36,2%; đá xây dựng tăng khoảng 15%; xi măng tăng khoảng 4% và thép xây dựng tăng từ 2,1 - 5%. Biến động giá vật liệu không chỉ làm tăng chi phí đầu tư mà còn gây khó khăn cho các nhà thầu trong tổ chức thi công, ảnh hưởng đến tiến độ thực hiện và giải ngân nhiều dự án đầu tư công.

Ông Lê Đình Hồng, cán bộ kỹ thuật, Tổng Công ty CP Miền Trung, chia sẻ: “Ngoài việc bàn giao mặt bằng chậm, giá các vật liệu xây dựng thông thường đã tăng ít nhất 20%, khiến tiến độ thi công một số dự án của công ty bị ảnh hưởng. Đến nay, các vướng mắc này đang dần được tháo gỡ, nguồn cung vật liệu bớt khan hiếm hơn, chúng tôi sẽ tập trung triển khai thi công để đảm bảo đưa công trình đúng cam kết”.

Thủ tục đầu tư cũng là nguyên nhân làm chậm tiến độ của nhiều dự án. Việc điều chỉnh chủ trương đầu tư, điều chỉnh thiết kế, bổ sung quy hoạch hoặc gia hạn thời gian thực hiện mất nhiều thời gian, ảnh hưởng đến quá trình phân bổ vốn và tổ chức thi công. Sở Tài chính cho biết, hiện có 12 dự án gặp vướng mắc về trình tự, thủ tục đầu tư; 18 dự án gặp các khó khăn khác như điều kiện địa hình phức tạp, nhà thầu chưa tập trung thi công hoặc phải bổ sung nguồn vốn từ các chương trình tài trợ.

Đáng chú ý, sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, nhiều xã, phường phải tiếp nhận thêm khối lượng lớn công việc về quản lý đầu tư và GPMB, trong khi đội ngũ cán bộ chuyên môn còn thiếu. Không ít địa phương chưa có ban quản lý dự án chuyên trách hoặc cán bộ có kinh nghiệm về đầu tư xây dựng, dẫn đến việc xử lý hồ sơ, hoàn thiện thủ tục và tổ chức thực hiện còn lúng túng.

Là một trong những đơn vị đảm nhận nhiều gói thầu lớn trên lĩnh vực hạ tầng, công trình đầu tư công, ông Nguyễn Duy Nở, Giám đốc Công ty TNHH Hoàng Tuấn, cho rằng: Cùng với sự chủ động, trách nhiệm huy động nguồn lực của nhà thầu, nhiều dự án hiện nay hoàn toàn có thể đẩy nhanh tiến độ nếu công tác GPMB được tháo gỡ kịp thời. Những địa phương có sự vào cuộc đồng bộ của cấp ủy, chính quyền và các tổ chức đoàn thể, người dân sẽ hiểu rõ chủ trương, đồng thuận bàn giao mặt bằng nhanh hơn, tạo điều kiện để nhà thầu tập trung nhân lực, thiết bị thi công.

Tùng Lâm

(Còn nữa)