Chùa Ngọc Đới - trầm tích lịch sử giữa miền quê Đông Thành

Nép mình trong không gian xanh mát của vùng đất Đông Thành, chùa Ngọc Đới (còn gọi là chùa Cách) không chỉ là chốn cửa thiền thanh tịnh, mà còn là nơi lưu giữ những lớp trầm tích văn hóa, lịch sử cách mạng và nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc đặc sắc.

Chùa Ngọc Đới, xã Đông Thành lưu giữ giá trị văn hóa, lịch sử cách mạng và nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc đặc sắc.

Chùa cổ kính trong sắc xanh làng quê

Chùa Ngọc Đới tọa lạc trên vùng đất có cảnh quan hài hòa, gần gũi với thiên nhiên. Qua nhiều thế kỷ, ngôi chùa vẫn giữ được dáng vẻ cổ kính, kết cấu độc đáo và trang nghiêm.

Về kiến trúc, chùa mang dấu ấn “tiền chùa, hậu phủ” - phong cách khá phổ biến ở miền Bắc nước ta từ thời Lý, Trần. Chính điện được bố cục theo kiểu chữ Đinh, gồm nhà tiền đường 5 gian và chính tẩm 3 gian. Hệ thống khung được dựng bằng gỗ lim, mái lợp ngói mũi, tạo nên vẻ chắc khỏe mà thanh thoát. Từng cấu kiện gỗ, vì kèo, hoành phi, câu đối đều cho thấy sự công phu của những người thợ xưa và quan niệm thẩm mỹ giàu bản sắc của cha ông.

Bao quanh chùa là những vòm cây xanh, nổi bật cây thông cổ thụ tỏa bóng mát quanh năm. Phía trước chùa là hồ bán nguyệt, mặt nước hiếm khi cạn. Hồ từng cung cấp nước sinh hoạt cho người dân thôn Ngọc Đới. Giá trị nổi bật của chùa Ngọc Đới còn được thể hiện qua nghệ thuật điêu khắc và hệ thống hiện vật phong phú. Những họa tiết liên hoa, rồng, hoa văn cổ được chạm khắc khéo léo trên ban thờ, hoành phi, câu đối, bia đá và các pho tượng. Hiện chùa lưu giữ 43 tượng phật pháp cùng hàng trăm hiện vật, đồ thờ có niên đại từ thế kỷ XVII đến XIX.

Bên cạnh các pho tượng cổ, chùa còn lưu giữ kiệu Long Đình, kiệu Hoa Bành, hạc thờ, chuông đồng, chiêng, bát bửu và nhiều đồ tế khí khác. Đó không chỉ là những vật dụng phục vụ nghi lễ, mà còn là tư liệu quý giúp nhận diện kỹ thuật tạo hình, màu sắc, phong cách thẩm mỹ và đời sống tinh thần của người Việt qua nhiều thế kỷ.

Nơi lắng đọng khí phách dân tộc và truyền thống cách mạng

Theo tài liệu lưu giữ tại Phòng Văn hóa - Xã hội xã Đông Thành, chùa Ngọc Đới được khởi dựng từ thế kỷ XIII và gắn với cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông lần thứ hai. Năm 1285, trong bối cảnh quân dân nhà Trần tổ chức phòng tuyến Phú Tân dưới sự chỉ huy của Thượng tướng Thái sư Chiêu Minh Vương Trần Quang Khải, vua Trần Nhân Tông đã đi thị sát, động viên tướng sĩ.

Tương truyền, khi nhà vua đi qua vùng đất này, Nhân dân hai bên đường thắp hương cầu nguyện cho quân dân Đại Việt chiến thắng, đất nước thanh bình, muôn dân yên ổn. Cảm kích trước tấm lòng của người dân, nhà vua tháo đai ngọc giao cho hào trưởng xây dựng một ngôi chùa để Nhân dân có nơi sinh hoạt tín ngưỡng. Khi công trình hoàn thành, chùa được sắc phong tên Ngọc Đái tự - chùa Đai Ngọc, về sau gọi là chùa Ngọc Đới hoặc chùa Cách theo tên làng cũ.

Từ câu chuyện khởi dựng ấy, chùa Ngọc Đới đã trở thành biểu tượng của sự gắn bó giữa đạo pháp và dân tộc, giữa đời sống tâm linh với vận mệnh quê hương, đất nước. Trong các cuộc đấu tranh bảo vệ Tổ quốc, ngôi chùa tiếp tục là nơi che chở, nuôi dưỡng tinh thần yêu nước của Nhân dân địa phương.

Trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, chùa Ngọc Đới từng là hậu cứ của nghĩa quân Ba Đình trong phong trào Cần Vương chống thực dân Pháp. Chùa là nơi hội họp, dừng chân của nhiều đồng chí lão thành cách mạng tiền bối trong kháng chiến chống Pháp, đã tổ chức quyên góp, ủng hộ kháng chiến được Bác Hồ gửi thư khen.

Từ những đóng góp ấy, chùa Ngọc Đới không chỉ là công trình tôn giáo, mà còn là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống yêu nước, lòng tự hào dân tộc và đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” cho các thế hệ hôm nay.

Gìn giữ di sản, mở hướng phát triển bền vững

Trải qua thăng trầm lịch sử và tác động của môi trường, một số hạng mục tại chùa Ngọc Đới đã xuống cấp, đặt ra yêu cầu cấp thiết về tu bổ, tôn tạo. Để phát huy giá trị văn hóa lịch sử của chùa Ngọc Đới gắn với phát huy hệ thống di tích trên địa bàn cần sự quan tâm, đầu tư bài bản, hài hòa giữa bảo tồn và khai thác di tích, trở thành nguồn lực góp phần phát triển kinh tế - xã hội địa phương, đồng thời lan tỏa những giá trị tốt đẹp của quê hương đến với du khách.

Phó Chủ tịch UBND xã Đông Thành Nguyễn Tiến Hùng, cho biết: Chùa Ngọc Đới không đơn thuần là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của Nhân dân, mà còn lưu giữ nhiều giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật. Năm 1996, chùa được công nhận là di tích lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật; năm 2001, chùa được Thủ tướng Chính phủ tặng Bằng có công với nước; năm 2011, chùa Ngọc Đới đã vinh dự được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng “Kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia” - sự ghi nhận xứng đáng đối với một ngôi chùa giàu truyền thống phụng đạo, yêu nước.

Thời gian qua, ngoài nguồn xã hội hóa, địa phương đã huy động một phần ngân sách để tu bổ một số hạng mục xuống cấp như cổng tam quan, khuôn viên, nhà thờ Mẫu... Về lâu dài, xã Đông Thành sẽ tiếp tục đề xuất các sở, ngành chức năng quan tâm xây dựng kế hoạch tu bổ tổng thể, bảo đảm đúng nguyên tắc bảo tồn di tích và gìn giữ tối đa các yếu tố gốc. Cùng với đó, đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cán bộ, đảng viên, Nhân dân, tăng ni, phật tử trong việc bảo vệ cảnh quan, hiện vật và không gian văn hóa của chùa.

Bài và ảnh: Thu Hòa