Về hang Mường nghe bản anh hùng ca Nàng Han giữa sương xuân

Trong màn sương sớm bảng lảng của mường Chiếng Ván, đồng bào Thái nô nức về hang Mường dự lễ hội Nàng Han – Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, diễn ra ngày mùng 5 Tết. Không chỉ là nghi lễ tưởng niệm nữ anh hùng bảo vệ bản mường, đây còn là không gian thiêng nơi huyền thoại, ký ức cộng đồng và bản sắc văn hóa hòa quyện mỗi độ xuân về.

Buổi sáng xuân Bính Ngọ, khi mây núi còn quấn quýt lưng chừng đại ngàn, bà con thôn Lùm Nưa, xã Vạn Xuân, tỉnh Thanh Hóa đã thức giấc từ sớm. Con đường nhỏ dẫn vào hang Mường ken dày bước chân người. Từ bản trên đến mường dưới, đồng bào Thái tìm về miền đất thiêng – nơi họ tin rằng Nàng Han, người nữ tướng huyền thoại, đã hóa thân vào vách đá, vào núi rừng, lặng lẽ chở che cho bản mường qua bao mùa nắng gió.

Từ tinh mơ, khi sương núi còn phủ mờ lối đá, lễ vật đã được người dân chuẩn bị trang trọng, để di chuyển ra trước cửa hang, mở đầu cho nghi thức linh thiêng của ngày hội.

Những lễ vật truyền thống gồm gà, thịt lợn được đặt trong giỏ tre đan và gánh bằng đòn tre để dâng lên nữ anh hùng, bày tỏ lòng thành kính và đạo lý “uống nước nhớ nguồn”.

Lễ hội Nàng Han, một trong những nghi lễ cổ truyền đặc sắc của cộng đồng Thái nơi đây, được Nhà nước công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2024. Nhưng trước khi có danh xưng ấy, lễ hội đã sống trong ký ức nhiều thế hệ như một bản anh hùng ca truyền đời.

Bà mo trong trang phục truyền thống làm lễ, tiếng khấn trầm bổng vang lên, ngân dài trong không gian thâm u. Lời mo không đơn thuần là nghi thức tâm linh mà là một trường ca kể về cô gái Thái giả trai tòng quân, xông pha trận mạc, lập công hiển hách rồi ngã xuống để giữ bình yên cho bản làng.

Người dự lễ lặng đi trong khoảnh khắc bi tráng khi bà mo cất đoạn mo kể về giây phút cuối cùng của nữ tướng: "giặc phát hiện nàng là phận gái. Súng nổ dồn dập. Ngựa già mọc cánh bay về núi, quạ kéo nhau về hang". Hình ảnh ấy vừa xót xa vừa thiêng liêng. Nàng không mất đi – nàng hóa vào núi đá, trở thành vị thần che chở mường xa bản gần.

Hang Mường tựa lưng vào núi, phía trước là dòng sông Nhồng. Trong lòng hang, nhũ đá in hình thiếu nữ ngồi nghỉ, cạnh đó là voi, ngựa hóa thạch. Với người Thái, đó không chỉ là tạo tác của thiên nhiên mà còn là dấu tích linh thiêng của một huyền thoại.

Theo truyền thuyết, Nàng Han là chị của Nàng Tóc Thơm – thiếu nữ nổi tiếng với mái tóc dài tỏa hương. Khi giặc đến đòi bắt em gái, nàng đã khởi binh chống trả, bảo vệ dân làng. Trong tâm thức người Thái, Nàng Han là hình mẫu phụ nữ “đẹp người, đẹp nết, giỏi việc nước” – dịu dàng mà gan dạ, mềm mại mà kiên cường.

Bà Cầm Thị Ọt (74 tuổi, xã Vạn Xuân) cho biết từ thuở nhỏ đã được nghe kể chuyện về Nàng Han. Với bà và nhiều người cao tuổi, đó không chỉ là nhân vật huyền thoại mà là tấm gương về lòng quả cảm của người phụ nữ Thái qua bao đời.

Chính vì thế, lễ hội không chỉ là một sự kiện văn hóa mà còn là cuộc trở về của ký ức cộng đồng. Ở đó, đạo lý “uống nước nhớ nguồn” được cụ thể hóa bằng nghi thức, bằng lời mo, bằng sự hiện diện đông đủ của cả bản làng.

Sau phần lễ trang nghiêm, phần hội rộn ràng với nghi thức uống rượu cần. Đây là khoảnh khắc gắn kết cộng đồng, nơi người dân và du khách cùng chia sẻ niềm vui, sự mến khách và cầu chúc cho một năm mới bình an, mùa màng tươi tốt.

Không gian bên sườn núi rộn ràng sắc xuân. Tiếng cười vang lên theo những vòng ném còn, đẩy gậy, nhảy sạp.

Quả còn được tung bay về phía vòng tròn trên đỉnh cây tre cao vút. Đây là một trong những trò chơi dân gian đặc sắc, không chỉ mang lại tiếng cười vui vẻ mà còn gửi gắm ước mong về sự sinh sôi nảy nở, mùa màng tươi tốt và may mắn cho bản mường trong năm mới.

Các chị em người Thái mặc váy áo thổ cẩm truyền thống rực rỡ, thêu hoa văn tinh xảo tạo nên bức tranh văn hóa sống động giữa đại ngàn.

Chiều xuống, khi sương núi lại bảng lảng, người dân dần rời hang Mường. Nhưng câu chuyện về Nàng Han vẫn tiếp tục được kể trong lời ru, trong ký ức, trong niềm tin rằng nàng vẫn hiện hữu đâu đó giữa rừng sâu.

Giữa vòng xoáy của đời sống hiện đại, lễ hội Nàng Han vẫn giữ được cốt lõi linh thiêng – không phô trương, không ồn ã. Đó là nơi huyền thoại hòa vào đời sống, nơi người phụ nữ được tôn vinh như trụ cột tinh thần của cộng đồng, và nơi mỗi độ xuân về, bản làng lại được đánh thức bằng một bản anh hùng ca bất tận.

Hoàng Đông