Từ trái nghĩa với “xoàng xĩnh” (Bài cuối)

Tóm tắt: Vua Tiếng Việt yêu cầu người chơi “Tìm một từ trái nghĩa với từ: “xoàng xĩnh”. Người chơi trả lời là “chỉn chu”, nhưng không được chấp nhận, và đáp án của chương trình đưa ra là “đắt đỏ”, “cầu kì”.

Ở bài 1 và bài 2, chúng tôi đã chứng minh Vua Tiếng Việt đã sai khi không chấp nhận “xoàng xĩnh” và “chỉn chu” là cặp từ trái nghĩa, nhưng lại đưa ra đáp án “đắt đỏ” và “xoàng xĩnh”; “cầu kì” và “xoàng xĩnh” là những cặp từ trái nghĩa.

Vậy, nguyên nhân nào đã dẫn đến những sai sót đó? Trong bài cuối này chúng tôi thử lí giải cái sai của Vua tiếng Việt.

Lỗi “cầu kì” trái nghĩa với “xoàng xĩnh”: Có lẽ Vua Tiếng Việt hiểu không đúng từ “cầu kì” khi coi nó đồng nghĩa với tươm tất, hoàn hảo, tốt đẹp. Tuy nhiên, như đã phân tích ở bài 2, “cầu kì” chưa hẳn đã là tốt, thậm chí về mặt nào đó, bản thân “cầu kì” đã chứa đựng hàm ý chê. Bởi thế, “cầu kì” trái nghĩa với “giản dị”, chứ không phải trái nghĩa với “xoàng xĩnh”.

Lỗi “đắt đỏ” trái nghĩa với “xoàng xĩnh”: Có lẽ người làm kịch bản cho rằng “đắt” và “đắt đỏ” đồng nghĩa, hoặc lầm nghĩa của “đắt” với “đắt đỏ”.

Trong đời sống, khi xác định sự tốt xấu của một món hàng hay đồ vật nào đó, có khi người ta căn cứ vào trị giá của đồng tiền để phân hạng. Ví dụ: “Ở đây toàn bán hàng đắt tiền”; “Hàng rẻ tiền thì chỉ vậy thôi”. Người ta hiểu “đắt” ở đây là hàng cao cấp, hạng sang, hạng tốt; còn “rẻ” là hàng thường, xoàng, chất lượng kém. Nghĩa là “tiền nào của nấy”.

Tuy nhiên, “đắt” và “xoàng xĩnh” không đối lập nhau về từ vựng, mà chỉ là sự suy diễn thông tục, và không phải sự suy diễn này bao giờ cũng đúng. Vì có những món đồ dù đắt tiền, cao cấp, nhưng giá trị sử dụng lại không bằng, hoặc chỉ tương đương với hàng thường, rẻ tiền, và ngược lại. Vả lại, điều quan trọng hơn là “đắt đỏ” khác với “đắt”. Vì “đắt đỏ” của Vua Tiếng Việt nói về tình hình khó khăn, giá cả tăng cao do khan hiếm (không phản ánh giá trị thật của mặt hàng); còn “đắt” mới mang nghĩa là trị giá đi đôi với chất lượng (Tiền nào của nấy - Tục ngữ).

Đáng chú ý, cùng trong một chương trình phát sóng, Vua Tiếng Việt phạm tới 5 lỗi, trong đó có 3 lỗi trong một đáp án (không công nhận “chỉn chu” và “xoàng xĩnh” là cặp từ trái nghĩa, nhưng lại cho rằng “cầu kì”, “đắt đỏ” là những từ trái nghĩa với “xoàng xĩnh”). Hai lỗi khác, độc giả có thể tham khảo các bài “Sum suê” và “Xum xuê”, “Có đi có lại” và “Có đi có lại mới toại lòng nhau” đã đăng trên chuyên mục Cà kê chuyện chữ nghĩa.

Việc không hiểu biết chắc chắn và tinh tế về hiện tượng đồng nghĩa, trái nghĩa trong tiếng Việt, trong một số trường hợp sẽ khiến cho mục đích giáo dục tiếng Việt trở nên phản tác dụng.

Hoàng Tuấn Công (CTV)