Thượng đỉnh NATO tại Ankara: Định hình một liên minh quân sự "đậm chất châu Âu"

Hội nghị thượng đỉnh NATO 2026 tại Ankara phản ánh xu hướng châu Âu từng bước gia tăng vai trò trong cấu trúc an ninh của liên minh. Từ phát triển công nghiệp quốc phòng, mở rộng năng lực vận tải chiến lược đến đầu tư vào không gian và chuỗi cung ứng quốc phòng, các sáng kiến được công bố cho thấy châu Âu đang nỗ lực xây dựng năng lực tự chủ lớn hơn trong khuôn khổ NATO. Quá trình này góp phần định hình một liên minh quân sự ngày càng "đậm chất châu Âu" hơn, đồng thời vẫn duy trì mối liên kết xuyên Đại Tây Dương như nền tảng bảo đảm sức mạnh và khả năng răn đe của liên minh.

Thượng đỉnh NATO 2026 tại Ankara mở ra giai đoạn chuyển dịch vai trò mạnh mẽ hơn của châu Âu trong liên minh. Ảnh: NATO.

Không còn là câu chuyện của 2% GDP

Nếu các kỳ Thượng đỉnh NATO trước đây chủ yếu tập trung vào mục tiêu nâng chi tiêu quốc phòng của các nước thành viên, thì Ankara 2026 cho thấy ưu tiên của liên minh đang có sự dịch chuyển. Trọng tâm không còn dừng ở những cam kết về ngân sách, mà chuyển sang việc xây dựng các năng lực quân sự có thể triển khai, duy trì và chia sẻ trong toàn khối.

Sự thay đổi này phản ánh yêu cầu mới của môi trường an ninh. Xung đột tại Ukraine kéo dài, nhu cầu bổ sung kho dự trữ đạn dược, hiện đại hóa lực lượng và củng cố chuỗi cung ứng quốc phòng cho thấy mức chi tiêu cao hơn sẽ khó phát huy hiệu quả nếu không đi cùng năng lực sản xuất và bảo đảm hậu cần. Bởi vậy, cùng với các quyết định chính trị, Thượng đỉnh Ankara dành sự quan tâm đáng kể cho các dự án hợp tác công nghiệp quốc phòng và phát triển năng lực chung.

Tổng Thư ký NATO Mark Rutte phát biểu tại Diễn đàn Công nghiệp Quốc phòng ở Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ. Ảnh: The Jerusalem Post.

Theo cựu Phó Tổng thư ký NATO Jamie Shea, thách thức hiện nay không phải là các đồng minh chi bao nhiêu cho quốc phòng, mà là khả năng biến những khoản đầu tư đó thành sức mạnh quân sự thực tế. Đây cũng là điểm khác biệt lớn của Ankara so với nhiều kỳ thượng đỉnh trước.

Từ cách tiếp cận này, NATO đang từng bước chuyển từ mô hình đầu tư phân tán sang xây dựng những năng lực chiến lược có thể cùng sở hữu, cùng khai thác và cùng duy trì. Chính sự thay đổi đó là nền tảng cho một liên minh ngày càng mang dấu ấn châu Âu rõ nét hơn, nội dung được thể hiện rõ qua các sáng kiến được công bố tại Ankara.

Sức mạnh được tạo ra từ những năng lực chung

Sự thay đổi trong tư duy của NATO tại Ankara được thể hiện rõ qua cách các đồng minh đầu tư cho quốc phòng. Thay vì phát triển các chương trình riêng lẻ, nhiều quốc gia lựa chọn mô hình cùng đầu tư, cùng khai thác và cùng bảo đảm những năng lực có ý nghĩa chiến lược đối với toàn liên minh. Đây được xem là bước chuyển quan trọng từ cách tiếp cận dựa trên năng lực của từng quốc gia sang xây dựng những “tài sản chiến lược chung” của NATO.

Trong lĩnh vực vận tải quân sự, Bỉ, Croatia, Pháp, Ba Lan, Tây Ban Nha, Thổ Nhĩ Kỳ và Anh đã thống nhất mở rộng cơ chế chia sẻ đối với máy bay vận tải Airbus A400M. Không chỉ giúp giảm chi phí đầu tư và bảo dưỡng, mô hình này còn nâng cao khả năng cơ động của NATO trong các chiến dịch triển khai lực lượng, vận chuyển trang bị và hỗ trợ nhân đạo, nhất là khi liên minh phải chuẩn bị cho nhiều kịch bản khủng hoảng cùng lúc.

Máy bay vận tải Airbus A400M tham gia thực hiện nhiệm vụ vận tải chiến lược. Ảnh: Air Data News.

Một xu hướng tương tự cũng được thúc đẩy trong lĩnh vực cảnh báo sớm và giám sát chiến lược. NATO quyết định đầu tư 10 máy bay cảnh báo sớm Saab GlobalEye để từng bước thay thế đội bay E-3A AWACS đã hoạt động nhiều thập kỷ, đồng thời khởi động sáng kiến vệ tinh quân sự HALO với sự tham gia của 8 đồng minh nhằm tăng cường năng lực thông tin, giám sát và cảnh báo từ không gian.

Cùng với kế hoạch một số quốc gia đầu tư máy bay không người lái MQ-4C Triton phục vụ giám sát biển và Bắc Cực, các dự án này cho thấy NATO đang ưu tiên xây dựng những năng lực có thể chia sẻ trên phạm vi toàn liên minh, thay vì phụ thuộc vào khả năng của từng nước.

Theo Giáo sư François Heisbourg, Cố vấn cấp cao của Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS), giá trị lớn nhất của các chương trình hợp tác không nằm ở số lượng khí tài được bổ sung, mà ở việc các nước thành viên từng bước hình thành một hệ thống năng lực chung, có thể khai thác linh hoạt trong nhiều tình huống khác nhau. Khi các đồng minh cùng đầu tư, cùng sử dụng và cùng duy trì những tài sản chiến lược, hiệu quả tác chiến của NATO cũng được nâng lên, đồng thời giảm tình trạng đầu tư trùng lặp giữa các quốc gia.

Ở góc độ rộng hơn, đây còn là động lực thúc đẩy công nghiệp quốc phòng châu Âu. Các chương trình hợp tác quy mô lớn giúp tạo đơn hàng dài hạn cho doanh nghiệp trong khu vực, khuyến khích đầu tư vào nghiên cứu, sản xuất và chuỗi cung ứng, qua đó từng bước nâng cao năng lực tự chủ về công nghệ và công nghiệp quốc phòng. Chính từ những thay đổi này, khái niệm một NATO ngày càng “đậm chất châu Âu” không còn chỉ phản ánh sự gia tăng chi tiêu, mà còn thể hiện ở việc châu Âu đang trực tiếp sở hữu và vận hành nhiều hơn những năng lực chiến lược của liên minh.

Châu Âu mạnh hơn không có nghĩa Mỹ yếu đi

Sự mở rộng vai trò của châu Âu tại Ankara không phản ánh xu hướng tách khỏi Mỹ, mà cho thấy NATO đang điều chỉnh cách phân bổ năng lực giữa hai bờ Đại Tây Dương. Trong mô hình đó, châu Âu từng bước đảm nhận nhiều hơn về công nghiệp quốc phòng, hậu cần và bảo đảm lực lượng, còn Mỹ tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt ở những năng lực chiến lược cốt lõi.

Thực tế, nhiều dự án được công bố tại Ankara vẫn mang dấu ấn hợp tác xuyên Đại Tây Dương. Thỏa thuận giữa Lockheed Martin và Rheinmetall nhằm mở rộng sản xuất tên lửa ATACMS tại châu Âu, cùng kế hoạch tăng cường năng lực bảo dưỡng tên lửa Patriot PAC-3 trong khu vực, cho thấy Washington không chỉ tiếp tục cung cấp công nghệ mà còn thúc đẩy xây dựng năng lực sản xuất ngay tại châu Âu. Cách tiếp cận này giúp rút ngắn chuỗi cung ứng, tăng khả năng bảo đảm kỹ thuật và duy trì sản xuất khi xảy ra khủng hoảng.

Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng Thư ký NATO Mark Rutte trao đổi về hợp tác quốc phòng tại Thượng đỉnh NATO 2026 ở Ankara. Ảnh: The Japan Times.

Xu hướng trên cũng phù hợp với các chương trình tăng cường công nghiệp quốc phòng của Liên minh châu Âu (EU), như Quỹ Quốc phòng châu Âu, Chương trình Công nghiệp Quốc phòng châu Âu, cơ chế SAFE hay kế hoạch Tái vũ trang châu Âu. Nếu NATO xác định nhu cầu tác chiến và tiêu chuẩn quân sự, thì EU tạo nền tảng tài chính và công nghiệp để đáp ứng các yêu cầu đó. Hai tiến trình vì vậy đang bổ trợ lẫn nhau, góp phần nâng cao năng lực tự chủ của châu Âu nhưng vẫn trong khuôn khổ chiến lược chung của NATO.

Theo ông Jan Techau, chuyên gia của Quỹ Marshall Đức (GMF), đây là một sự điều chỉnh mang tính thực dụng. Trong bối cảnh Mỹ phải phân bổ nguồn lực cho nhiều khu vực chiến lược, từ châu Âu, Trung Đông đến Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, việc các đồng minh châu Âu nâng cao năng lực sản xuất và bảo đảm hậu cần không chỉ đáp ứng lợi ích của châu Âu mà còn phù hợp với lợi ích của Washington. Một châu Âu mạnh hơn sẽ giúp Mỹ giảm áp lực trong những nhiệm vụ thường xuyên, đồng thời duy trì sức mạnh răn đe của NATO trên phạm vi toàn liên minh.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa vai trò của Mỹ bị thay thế. Các lĩnh vực như răn đe hạt nhân, chỉ huy - kiểm soát, tình báo, trinh sát, cảnh báo sớm và vận tải chiến lược vẫn dựa chủ yếu vào năng lực của Washington. Bà Claudia Major, chuyên gia về an ninh châu Âu, cho rằng việc mở rộng nền tảng công nghiệp là điều kiện cần để châu Âu tăng cường vai trò, nhưng chưa đủ để thay đổi cấu trúc an ninh của NATO trong tương lai gần.

Điều thay đổi sau Ankara vì thế không phải là vị trí của Mỹ, mà là vị thế của châu Âu. Khi các đồng minh châu Âu sở hữu nhiều hơn những năng lực công nghiệp, công nghệ và hậu cần của chính mình, NATO cũng trở nên cân bằng và bền vững hơn. Đó chính là nền tảng để liên minh ngày càng mang “dấu ấn châu Âu” rõ nét hơn, trong khi mối liên kết xuyên Đại Tây Dương vẫn tiếp tục là trụ cột bảo đảm sức mạnh và khả năng răn đe của NATO.

Vì sao là Ankara?

Việc Thổ Nhĩ Kỳ được lựa chọn đăng cai Thượng đỉnh NATO 2026 không chỉ mang ý nghĩa về mặt ngoại giao, mà còn phản ánh sự dịch chuyển trong tư duy chiến lược của liên minh. Nằm giữa châu Âu, Biển Đen, Trung Đông và khu vực Caucasus, Ankara trở thành điểm giao thoa của nhiều thách thức an ninh mà NATO đang phải đối mặt, từ xung đột tại Ukraine, bất ổn ở Trung Đông đến các tuyến hàng hải và chuỗi hậu cần chiến lược.

Ankara khẳng định vai trò chiến lược của mình trong cấu trúc an ninh mới của NATO. Ảnh: Reuters.

Trong bối cảnh đó, vai trò của Thổ Nhĩ Kỳ không còn chỉ được nhìn nhận từ vị trí địa lý. Những năm gần đây, Ankara từng bước phát triển năng lực công nghiệp quốc phòng với các lĩnh vực thế mạnh như máy bay không người lái, phương tiện bọc thép, đóng tàu quân sự và công nghệ điện tử. Việc nước chủ nhà tham gia các chương trình hợp tác về vận tải chiến lược, không gian và công nghiệp quốc phòng cho thấy NATO đang khai thác nhiều hơn năng lực của từng thành viên để bổ sung cho sức mạnh chung của liên minh.

Theo ông Sinan Ülgen, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách Đối ngoại (EDAM), Thổ Nhĩ Kỳ đang chuyển từ vai trò một tiền đồn ở sườn Đông Nam sang vị thế của một trung tâm hậu cần và công nghiệp quốc phòng quan trọng trong NATO. Đây cũng là xu hướng phù hợp với mục tiêu xây dựng chuỗi cung ứng linh hoạt và phân tán hơn mà liên minh theo đuổi trong những năm gần đây.

Dĩ nhiên, Ankara vẫn duy trì chính sách đối ngoại có những nét riêng và không phải lúc nào cũng đồng thuận với mọi thành viên NATO. Tuy nhiên, chính sự khác biệt đó càng cho thấy cách tiếp cận thực dụng của liên minh: ưu tiên phát huy năng lực và lợi thế của từng đồng minh để tăng cường sức mạnh tập thể. Nhìn từ góc độ này, Ankara không chỉ là nơi diễn ra một hội nghị thượng đỉnh, mà còn là biểu tượng cho quá trình NATO thích ứng với môi trường an ninh mới, trong đó châu Âu từng bước mở rộng vai trò nhưng vẫn gắn kết trong một cấu trúc liên minh thống nhất.

Một NATO "đậm chất châu Âu" sẽ hình thành ra sao?

Nhìn từ Ankara, điều đang thay đổi trong NATO không phải là mục tiêu bảo vệ an ninh tập thể, mà là cách liên minh xây dựng sức mạnh để thực hiện mục tiêu đó. Nếu trước đây phần lớn năng lực chiến lược tập trung vào Mỹ, thì nay các đồng minh châu Âu đang từng bước đầu tư nhiều hơn cho công nghiệp quốc phòng, hậu cần, vận tải chiến lược và các lĩnh vực công nghệ then chốt. Quá trình này không làm thay đổi bản chất của NATO, nhưng đang tạo ra một cấu trúc cân bằng hơn về năng lực và trách nhiệm giữa hai bờ Đại Tây Dương.

Một NATO “đậm chất châu Âu” hơn đang dần hình thành từ năng lực chung và trách nhiệm chia sẻ. Ảnh minh họa.

Dù vậy, triển vọng đó sẽ không tự động trở thành hiện thực. Việc mở rộng năng lực sản xuất quốc phòng, xây dựng chuỗi cung ứng chung hay phát triển các hệ thống dùng chung đòi hỏi nguồn lực tài chính lớn, sự phối hợp giữa các chính phủ và khả năng duy trì đồng thuận chính trị trong nhiều năm. Đây là thách thức không nhỏ khi lợi ích và ưu tiên an ninh giữa các thành viên vẫn có những khác biệt.

Bên cạnh đó, Mỹ vẫn giữ vai trò không thể thay thế ở nhiều lĩnh vực như răn đe hạt nhân, chỉ huy - kiểm soát, tình báo, trinh sát và vận tải chiến lược. Điều đó cho thấy mục tiêu của châu Âu không phải là xây dựng một cấu trúc an ninh tách rời Washington, mà là nâng cao năng lực tự chủ để cùng chia sẻ trách nhiệm trong khuôn khổ NATO. Một châu Âu mạnh hơn vì thế không làm suy giảm vai trò của Mỹ, mà có thể giúp liên minh vận hành hiệu quả và bền vững hơn trước những thách thức an ninh ngày càng đa dạng.

Ankara có thể chưa phải là bước ngoặt của NATO, nhưng nhiều khả năng sẽ được nhìn nhận là điểm khởi đầu của một xu hướng mới. Một NATO ngày càng “đậm chất châu Âu” hơn sẽ không được quyết định bởi những tuyên bố tại hội nghị, mà bởi khả năng các đồng minh biến những cam kết hôm nay thành năng lực thực tế trong tương lai.

Thanh Giang