Mùa Hè nóng bỏng của châu Âu: Khi biến đổi khí hậu “ăn mòn” tăng trưởng

Đợt nắng nóng cực đoan và cháy rừng đang khiến châu Âu phải trả một hóa đơn kinh tế ngày càng lớn. Ước tính thiệt hại khoảng 180 tỷ euro trong năm 2026, tương đương gần 1% GDP của Liên minh châu Âu (EU), cho thấy biến đổi khí hậu không còn chỉ là vấn đề môi trường. Nó đang trực tiếp tác động đến năng suất lao động, sản xuất nông nghiệp, năng lượng, giao thông, ngân sách và triển vọng tăng trưởng của cả khu vực. Khi một mùa Hè có nguy cơ “xóa sạch” gần như toàn bộ mức tăng trưởng dự kiến trong năm, câu hỏi đặt ra không còn là châu Âu có thể chịu đựng được bao lâu, mà là phải thay đổi mô hình kinh tế như thế nào để thích ứng với một khí hậu ngày càng khắc nghiệt.

Mùa Hè năm 2026 đang trở thành một phép thử nghiêm khắc đối với nền kinh tế châu Âu. Ảnh: Euronews.

Một mùa Hè có thể xóa sạch một năm tăng trưởng

Mùa Hè năm 2026 đang trở thành một phép thử nghiêm khắc đối với nền kinh tế châu Âu. Từ Pháp, Tây Ban Nha, Italy đến nhiều quốc gia ở Trung và Bắc Âu, các đợt nắng nóng kéo dài, hạn hán và cháy rừng liên tiếp xuất hiện, gây sức ép lên đời sống người dân và hoạt động sản xuất. Theo nghiên cứu của Triodos Bank được công bố trong tháng 8, thiệt hại kinh tế do nắng nóng cực đoan và cháy rừng tại EU trong năm nay có thể lên tới khoảng 180 tỷ euro, tương đương gần 1% GDP. Trong khi đó, kinh tế EU được dự báo chỉ tăng trưởng khoảng 1,1% trong năm 2026.

Điều đó đồng nghĩa, nếu những ước tính trên được xác nhận, tác động của thời tiết cực đoan có thể gần như lấy đi toàn bộ phần tăng trưởng mà EU kỳ vọng đạt được trong năm nay. Đây là con số đặc biệt đáng chú ý bởi nó cho thấy biến đổi khí hậu đã vượt khỏi phạm vi của một vấn đề môi trường để trở thành một cú sốc kinh tế vĩ mô.

Thiệt hại không chỉ đến từ chi phí chữa cháy, khắc phục cơ sở hạ tầng hay hỗ trợ người dân. Nắng nóng tác động đồng thời đến nhiều mắt xích của nền kinh tế: năng suất lao động giảm, mùa màng thất thu, giá lương thực tăng, nhu cầu điện tăng, giao thông bị gián đoạn và chi phí y tế gia tăng.Trong đó, tác động lớn nhất và khó đo đếm nhất lại là năng suất lao động.

Năng suất lao động bắt đầu giảm rõ rệt khi nhiệt độ vượt ngưỡng khoảng 25-30°C, đặc biệt trong những công việc ngoài trời hoặc đòi hỏi thể lực. Ảnh: Euronews.

Các nghiên cứu cho thấy khi nhiệt độ vượt ngưỡng khoảng 25-30°C, năng suất bắt đầu giảm rõ rệt, đặc biệt trong những công việc ngoài trời hoặc đòi hỏi thể lực. Công nhân xây dựng, nông dân, nhân viên giao hàng và những người làm việc trong môi trường nóng phải giảm thời gian lao động hoặc tăng thời gian nghỉ.

Nhưng tác động không dừng ở đó. Người làm việc trong văn phòng cũng chịu ảnh hưởng khi nhiệt độ cao làm suy giảm chất lượng giấc ngủ, khả năng tập trung và nhận thức. Theo nghiên cứu được Allianz Research dẫn lại, sản lượng trên mỗi giờ làm việc có thể giảm khoảng 3% cho mỗi độ C trên 30°C nếu tình trạng nóng kéo dài nhiều ngày. Điều đó tạo ra một nghịch lý đối với doanh nghiệp: nhiệt độ càng cao, người lao động càng tạo ra ít sản phẩm hơn, trong khi doanh nghiệp lại phải chi nhiều hơn cho điện, làm mát và bảo đảm điều kiện làm việc.

Từ cánh đồng đến thị trường điện

Nông nghiệp là một trong những lĩnh vực chịu ảnh hưởng trực tiếp nhất. Nắng nóng, hạn hán và thiếu nước làm giảm năng suất cây trồng, ảnh hưởng đến chăn nuôi và sản lượng sữa. Khi nguồn cung lương thực giảm, giá cả có xu hướng tăng, tạo thêm áp lực đối với người tiêu dùng.

Các đợt hạn hán tại châu Âu trong mùa Hè năm nay đã cho thấy rõ nguy cơ này. Sản lượng một số loại cây trồng tại Hà Lan, Bosnia, Romania, Hungary và Cộng hòa Czech chịu ảnh hưởng, trong khi mực nước thấp trên các tuyến sông quan trọng như Danube làm gia tăng khó khăn cho vận chuyển nông sản.

Nông nghiệp là một trong những lĩnh vực chịu ảnh hưởng trực tiếp nhất. Ảnh: Euronews.

Tác động từ nông nghiệp nhanh chóng lan sang các lĩnh vực khác. Chi phí thực phẩm tăng có thể đẩy lạm phát lên cao. Doanh nghiệp chế biến phải chịu chi phí nguyên liệu lớn hơn. Chính phủ phải tăng hỗ trợ cho nông dân và các nhóm thu nhập thấp. Đáng chú ý, biến đổi khí hậu có thể tạo ra một dạng “lạm phát khí hậu”, khi nguồn cung giảm trong lúc chi phí sản xuất và vận chuyển tăng. Đây là bài toán đặc biệt khó đối với các ngân hàng trung ương. Nếu nền kinh tế suy yếu, chính sách tiền tệ thường cần được nới lỏng để hỗ trợ tăng trưởng. Nhưng nếu giá lương thực và năng lượng tăng do thời tiết cực đoan, việc giảm lãi suất lại có thể làm gia tăng sức ép lạm phát. Châu Âu vì thế có thể phải đối mặt với một dạng “đình lạm khí hậu”: tăng trưởng thấp nhưng chi phí sinh hoạt vẫn tăng.

Mực nước thấp trên các tuyến sông quan trọng như Danube làm gia tăng khó khăn cho vận chuyển nông sản. Ảnh: Euronews.

Cái giá lớn hơn những gì GDP đo được

Con số 180 tỷ euro chưa phản ánh đầy đủ thiệt hại mà châu Âu đang phải chịu. GDP có thể đo được sản lượng mất đi, nhưng rất khó phản ánh đầy đủ giá trị của những sinh mạng bị mất, sức khỏe suy giảm, hệ sinh thái bị phá hủy hay những tổn thất xã hội kéo dài.

Theo những ước tính được Triodos dẫn lại, khoảng 20.400 ca tử vong liên quan đến nắng nóng đã xảy ra tại Pháp, Đức, Tây Ban Nha và Italy chỉ trong đợt nóng tháng 6. Nếu tính cả mùa Hè, khoảng 25.000 ca tử vong có thể tương ứng với chi phí xã hội từ 1,5-7 tỷ euro khi quy đổi theo số năm sống bị mất. Đây là phần chi phí thường không xuất hiện ngay trên bảng cân đối kinh tế.

Tương tự, cháy rừng cũng gây ra những tổn thất vượt xa chi phí dập lửa. Hơn 490.000 ha rừng tại EU đã bị thiêu rụi trong năm nay, cao hơn đáng kể so với mức trung bình khoảng 197.000 ha của hai thập kỷ trước. Pháp cũng ghi nhận diện tích cháy rừng ở mức kỷ lục. Rừng không chỉ cung cấp gỗ. Rừng hấp thụ carbon, giữ nước, bảo vệ đất, duy trì đa dạng sinh học và hỗ trợ du lịch. Khi diện tích rừng bị thiêu rụi, những dịch vụ hệ sinh thái đó cũng bị mất. Vì thế, chi phí thực sự của biến đổi khí hậu luôn lớn hơn những gì có thể tính toán bằng GDP.

Một châu Âu giàu có nhưng chưa đủ khả năng chống nóng

Một nghịch lý đáng chú ý là châu Âu là một trong những khu vực giàu có nhất thế giới nhưng lại chưa được thiết kế hoàn toàn cho một khí hậu nóng hơn. Phần lớn cơ sở hạ tầng đô thị được xây dựng trong điều kiện khí hậu tương đối ôn hòa. Nhiều thành phố có mật độ bê tông cao, diện tích cây xanh hạn chế và các công trình cũ chưa được thiết kế để chống nóng. Tỷ lệ sử dụng điều hòa tại châu Âu cũng thấp hơn nhiều so với Mỹ. Điều này từng được coi là một lợi thế về môi trường và tiết kiệm năng lượng. Nhưng khi nhiệt độ tăng, chính điều đó có thể trở thành điểm yếu. Vấn đề là châu Âu không thể đơn giản giải quyết bằng cách lắp điều hòa cho tất cả các hộ gia đình.

Đợt nắng nóng cực đoan và cháy rừng đang khiến châu Âu phải trả một hóa đơn kinh tế ngày càng lớn. Ảnh: Euronews.

Nếu hàng triệu người đồng loạt sử dụng điều hòa trong những ngày nóng nhất, nhu cầu điện sẽ tăng mạnh. Điều này có thể gây áp lực lên lưới điện và làm gia tăng phát thải nếu điện vẫn phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Do đó, giải pháp phải rộng hơn: thiết kế lại đô thị, tăng cây xanh, sử dụng vật liệu phản xạ nhiệt, cải thiện cách nhiệt của các tòa nhà, phát triển giao thông công cộng và nâng cấp hệ thống điện. Thích ứng khí hậu vì thế không còn là chính sách môi trường đơn thuần mà trở thành một phần của chính sách phát triển đô thị và kinh tế.

Rủi ro khí hậu đang trở thành rủi ro tài khóa

Một vấn đề khác ít được chú ý là tác động của biến đổi khí hậu đối với ngân sách chính phủ. Khi kinh tế suy yếu, nguồn thu thuế giảm. Nhưng đồng thời, chính phủ phải tăng chi cho y tế, cứu hỏa, hỗ trợ nông nghiệp, khắc phục hạ tầng và bảo vệ những nhóm dễ tổn thương. Điều này có thể tạo ra một vòng xoáy nguy hiểm: Thời tiết cực đoan → tăng chi phí ứng phó → tăng thâm hụt → giảm dư địa tài khóa → giảm khả năng đầu tư cho thích ứng → nền kinh tế càng dễ tổn thương trước cú sốc tiếp theo. Đây là vấn đề đặc biệt nhạy cảm với nhiều nước châu Âu đang phải kiểm soát nợ công và thâm hụt ngân sách.

Allianz Research ước tính trong một kịch bản nhiệt độ cực đoan kéo dài, tổn thất thu ngân sách có thể tương đương 1,8% GDP tại Pháp, 1,3% tại Italy và Tây Ban Nha và khoảng 0,7% tại Đức. Nếu những con số này trở thành xu hướng dài hạn, biến đổi khí hậu sẽ không chỉ làm giảm GDP mà còn làm suy yếu khả năng tài chính của chính phủ để ứng phó với chính biến đổi khí hậu.

Thích ứng phải trở thành đầu tư, không phải khoản chi

Một trong những bài học quan trọng nhất từ mùa Hè năm nay là châu Âu không thể chỉ tập trung vào giảm phát thải. Ngay cả khi lượng phát thải giảm mạnh, một phần tác động của biến đổi khí hậu vẫn đã được “khóa” vào hệ thống khí hậu. Do đó, thích ứng trở thành nhiệm vụ không thể trì hoãn. Cơ quan Môi trường châu Âu (EEA) cho biết các hiện tượng thời tiết và khí hậu cực đoan đã gây thiệt hại khoảng 822 tỷ euro tại EU trong giai đoạn 1980-2024. Đáng chú ý, hơn 208 tỷ euro thiệt hại phát sinh chỉ trong giai đoạn 2021-2024. Những con số này cho thấy chi phí khí hậu đang tăng nhanh.

Châu Âu cần đầu tư vào hạ tầng chống nóng. Ảnh: Euronews.

Châu Âu cần đầu tư vào hạ tầng chống nóng, hệ thống cảnh báo sớm, quản lý nước, nông nghiệp thích ứng, lưới điện thông minh, giao thông có khả năng chống chịu và các công trình tiết kiệm năng lượng. Các biện pháp thích ứng có thể giúp giảm đáng kể thiệt hại năng suất do nhiệt. Nhưng theo Triodos, thích ứng chỉ có thể hạn chế một phần tổn thất chứ không thể loại bỏ hoàn toàn. Điều đó có nghĩa là thích ứng không thể thay thế giảm phát thải. Hai chính sách phải được triển khai song song. Giảm phát thải quyết định mức độ nóng lên trong tương lai, trong khi thích ứng quyết định xã hội sẽ chịu thiệt hại bao nhiêu trong hiện tại.

Lựa chọn giữa chi phí hôm nay và hóa đơn ngày mai

Mùa Hè năm 2026 vì thế nên được nhìn nhận như một cảnh báo kinh tế hơn là một hiện tượng thời tiết đơn thuần. Thiệt hại 180 tỷ euro, tương đương gần 1% GDP, có thể chỉ là một lát cắt của vấn đề lớn hơn. Nếu những mùa Hè cực đoan trở thành hiện tượng thường xuyên, tác động tích lũy sẽ không còn dừng ở vài phần trăm tăng trưởng. Nó có thể ảnh hưởng đến năng suất, đầu tư, việc làm, ngân sách, giá cả và sức cạnh tranh của cả khu vực.

Một nền kinh tế không thể duy trì năng suất cao nếu hàng triệu giờ lao động bị mất vì nhiệt. Không thể giữ giá lương thực ổn định nếu nguồn nước ngày càng thiếu. Không thể bảo đảm chuỗi cung ứng nếu giao thông đường thủy liên tục bị gián đoạn. Và không thể duy trì ngân sách lành mạnh nếu chính phủ phải liên tục chi tiền để khắc phục hậu quả thiên tai.

Châu Âu cần quy hoạch lại đô thị, tăng diện tích cây xanh làm mát. Ảnh: Euronews.

Vì vậy, 180 tỷ euro không chỉ là hóa đơn của mùa Hè năm 2026. Đó có thể là tín hiệu về một loại “thuế khí hậu” mới mà châu Âu sẽ phải trả nếu không thay đổi. Khoản thuế ấy không xuất hiện trên hóa đơn điện hay bảng kê thuế. Nó nằm trong số giờ lao động bị mất, mùa màng thất thu, giá điện tăng, phí bảo hiểm cao hơn, chi phí y tế lớn hơn và những khoản đầu tư phải bỏ ra để sửa chữa những gì đáng lẽ có thể được thiết kế tốt hơn ngay từ đầu.

Châu Âu không còn đứng trước câu hỏi có nên thích ứng với biến đổi khí hậu hay không. Câu hỏi thực sự là thích ứng nhanh đến đâu, đầu tư bao nhiêu và ai sẽ phải trả giá nếu hành động quá chậm. Mùa Hè 2026 đang đưa ra một câu trả lời ngày càng rõ: biến đổi khí hậu không còn đứng bên ngoài nền kinh tế. Nó đã bước vào nhà máy, cánh đồng, văn phòng, thị trường điện, hệ thống giao thông và ngân sách quốc gia. Và khi một mùa Hè có thể lấy đi gần như toàn bộ phần tăng trưởng mà cả một khu vực kinh tế kỳ vọng đạt được trong một năm, đó không còn là câu chuyện về thời tiết. Đó là câu chuyện về tương lai của tăng trưởng châu Âu.

Vân Bình

Nguồn: Euronews