Theo dấu sợi cói, chạm vào hồn quê

Khi cái nắng gay gắt phủ kín những cánh đồng cói tại xã Nga Sơn, xã Tân Tiến, tỉnh Thanh Hoá cũng là lúc cói được lần lượt được cắt, gom, phơi khô rồi theo bàn tay khéo léo của người thợ trở thành những tấm chiếu bền đẹp. Đằng sau mỗi tấm chiếu không chỉ là giá trị của một sản phẩm thủ công, mà còn là câu chuyện về sự cần cù, sáng tạo và sức sống bền bỉ của một làng nghề truyền thống đang từng bước thích nghi với nhịp phát triển của thời đại.

VIDEO: Quy trình sản xuất các sản phẩm từ cói.

Người dân xã Nga Sơn và xã Tân Tiến vẫn quen gọi tháng 5 và tháng 10 âm lịch là “mùa vàng” của những cánh đồng cói. Đây là hai thời điểm thu hoạch chính trong năm, cũng là lúc cả vùng quê rộn ràng tiếng người cắt cói, tiếng xe vận chuyển nối nhau trên những con đường làng.

Nghề trồng cói vốn phụ thuộc nhiều vào thời tiết. Người dân luôn tranh thủ những ngày nắng đẹp để thu hoạch và phơi nguyên liệu. Chỉ cần gặp mưa bất chợt hoặc phơi không đủ nắng, sợi cói sẽ dễ bị mốc, đổi màu, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sản phẩm.

Cói được phân thành 3 loại. Loại dài trên 1,65m dùng dệt chiếu loại 1 hoặc đưa đi xuất khẩu. Loại trung bình dài 1,5m đến 1,6m dệt chiếu cá nhân. Còn cói chết khô dùng để đun nấu hoặc lợp mái nhà.

Công đoạn chẻ cói mất khá nhiều thời gian và công sức. Công đoạn này phải có 2 người cùng làm, phối hợp nhịp nhàng và phải nhanh tay bởi nếu để héo sẽ rất khó chẻ.

Sau khi thu hoạch, công đoạn phơi cói được xem là “bí quyết” đầu tiên quyết định giá trị của mỗi tấm chiếu.

Trên khắp các cánh đồng cói, sân nhà, ven đường hay khoảng đất rộng trước xưởng sản xuất, từng lớp cói được trải đều dưới nắng. Màu xanh non dần chuyển sang vàng óng, sợi cói khô đều, dai và giữ được độ bóng tự nhiên – nguyên liệu lý tưởng để bước vào công đoạn dệt.

Tại các xưởng sản xuất tại xã Tân Tiến, cói sau khi phơi khô sẽ được mang đi se sợi thành dạng dây cói tròn, chắc, đều đặn.

Khác với việc chẻ cói phẳng để dệt chiếu truyền thống, việc se sợi cói chủ yếu phục vụ cho ngành sản xuất các mặt hàng thủ công mỹ nghệ xuất khẩu như giỏ xách, túi cói, mũ nón, thảm, khay đựng và các vật dụng trang trí nội thất.

Hiện nay, các xưởng sản xuất thường sử dụng máy se lõi cói chuyên dụng. Tùy thuộc vào yêu cầu của sản phẩm đan lát sợi cói sẽ được se theo chiều xuôi hoặc chiều ngược để lực xoắn giữ chặt lõi, tạo ra bề mặt dây tròn đều, nhẵn và chắc chắn.

Dệt chiếu là công đoạn đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng và tính chính xác cao của. Thông thường, hai người cùng thao tác trên một khung dệt.

Trong quá trình dệt, một người lùa cói, người còn lại ép go để giữ mép chiếu và định hình. Mọi động tác phải ăn khớp, đều tay để từng hàng cói khít chặt, mặt chiếu phẳng đẹp và chắc chắn.

Bà Mai Thị Sâm, xã Tân Tiến, tỉnh Thanh Hoá cho biết: “Chúng tôi đã gắn bó cả cuộc đời với cây cói. Từ nhỏ đã theo bà theo mẹ học làm cói và cho đến tận bây giờ vẫn miệt mài với công việc này. Ngày trước, chúng tôi chủ yếu dệt chiếu để bán trong nước, còn bây giờ sản phẩm đa dạng hơn nhiều. Ngoài chiếu còn có giỏ, túi, đồ trang trí từ cói để xuất khẩu. Nhờ vậy mà người dân cũng có thêm việc làm và thu nhập ổn định hơn”.

Theo những người thợ dệt chiếu, thu nhập của họ được tính theo số lượng sản phẩm mà họ làm ra. Ai chăm chỉ, làm được nhiều thì có thu nhập cao hơn, bình quân mỗi lao động đạt khoảng 5-6 triệu đồng/tháng, đủ để trang trải cuộc sống và tiếp tục gắn bó với nghề truyền thống.

Những cây cói qua bàn tay khéo léo của thợ trở thành những sản phẩm thủ công mỹ nghệ như chiếu, sọt, đĩa,... tinh xảo xuất khẩu đến nhiều nước trên thế giới, như: Mỹ, Australia, Canada, Anh, Pháp... Mỗi dòng sản phẩm đều là kết quả của sự kết hợp giữa kỹ thuật thủ công lâu đời với những cải tiến phù hợp xu hướng tiêu dùng hiện đại. Chính điều đó đã giúp sản phẩm từ cói tại xã Nga Sơn và xã Tân Tiến giữ được bản sắc truyền thống nhưng vẫn đủ sức cạnh tranh trên thị trường.

Phương Đỗ - Hoàng Đông