Hang núi Đồng Mười - nơi lửa gang hòa cùng sắc xanh đại ngàn

Giữa không gian sơn thủy hữu tình của núi Đồng Mười, xã Như Thanh, Di tích lịch sử quốc gia Lò cao kháng chiến Hải Vân (Lò cao NX3) là chứng tích hào hùng của quân và dân ta trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp. Nơi từng rực đỏ lửa gang giữa đại ngàn hôm nay đang được bảo tồn, tôn tạo, trở thành “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống và nguồn lực phát triển du lịch bền vững.

Di tích lịch sử quốc gia Lò cao kháng chiến Hải Vân (xã Như Thanh) trở thành “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

Chứng tích hào hùng

Từ đỉnh núi Đồng Mười (thôn Hải Vân, xã Như Thanh) nhìn xuống, trước mắt du khách là một không gian xanh mát, thanh bình, núi rừng soi bóng xuống các hồ quanh năm đầy nước. Lớn nhất trong số đó là hồ Đồng Mười, tạo nên bức tranh sơn thủy hài hòa.

Nhưng vẻ đẹp của vùng núi Đồng Mười không chỉ được làm nên bởi thiên nhiên. Trong lòng hang đá còn lưu giữ một chứng tích đặc biệt của lịch sử dân tộc: Lò cao kháng chiến Hải Vân. Mỗi khối đá, nền móng, thiết bị còn lại như kể câu chuyện về một thời đất nước gian lao mà anh dũng, khi những người lính, kỹ sư và công nhân đã biến lòng núi thành một cơ sở luyện gang phục vụ kháng chiến.

Theo tài liệu lịch sử lưu trữ tại Phòng Văn hóa - Xã hội, UBND xã Như Thanh: Năm 1947, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bước vào giai đoạn ngày càng quyết liệt. Trước yêu cầu cấp bách về vũ khí, trang bị cho chiến trường và lực lượng dân quân du kích, Trung ương và Chủ tịch Hồ Chí Minh giao Cục Quân giới, Bộ Quốc phòng nghiên cứu xây dựng, vận hành các lò cao luyện gang, tạo phôi thép cung cấp cho các xưởng sản xuất vũ khí. Hang núi Đồng Mười, với địa thế kín đáo, hiểm trở và thuận lợi cho việc bảo đảm bí mật, an toàn, được lựa chọn để xây dựng Lò cao NX3.

Trong điều kiện chiến tranh ác liệt, thiếu thốn đủ bề, việc đưa máy móc, vật tư vào sâu trong hang núi, lắp đặt và vận hành một lò cao là thử thách tưởng như vượt quá sức người. Thế nhưng, bằng ý chí kiên cường, tinh thần tự lực, tự cường và trí tuệ sáng tạo, đội ngũ cán bộ, kỹ sư, công nhân đã hoàn thành lắp đặt Lò cao NX3 vào cuối năm 1953. Từ đây, hàng trăm tấn gang được sản xuất, góp phần cung cấp nguyên liệu cho các cơ sở chế tạo vũ khí, phục vụ tiền tuyến.

Ngọn lửa trong Lò cao Hải Vân không chỉ nung chảy quặng sắt; đó còn là ngọn lửa của lòng yêu nước, của khát vọng độc lập, tự do và niềm tin tất thắng. Thành quả lao động giữa mưa bom, bão đạn đã góp sức cùng quân và dân cả nước làm nên Chiến thắng Điện Biên Phủ “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu”. Lò cao kháng chiến Hải Vân còn gắn với tên tuổi của nhiều nhà khoa học, kỹ sư tiêu biểu như giáo sư Trần Đại Nghĩa, kỹ sư Võ Quý Huân... cùng biết bao công nhân, chiến sĩ đã âm thầm cống hiến sức lực và trí tuệ cho Tổ quốc, đã cùng viết nên một trang sử đẹp về tinh thần đoàn kết, lao động sáng tạo và phụng sự Nhân dân.

Tháng 12/1954, Lò cao Hải Vân chính thức ngừng hoạt động sau khi hoàn thành sứ mệnh lịch sử. Năm 1960, Nhà nước đưa di tích vào danh sách di sản văn hóa được bảo vệ. Đến năm 2013, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Lò cao kháng chiến Hải Vân là Di tích lịch sử quốc gia.

Đánh thức “địa chỉ đỏ”

Những năm vừa qua, được sự quan tâm của Nhà nước và địa phương, Lò cao kháng chiến Hải Vân được bảo tồn, tôn tạo khang trang và trở thành “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống yêu nước, cách mạng cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

Giai đoạn 1 của dự án bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị Di tích lịch sử quốc gia Lò cao kháng chiến Hải Vân được triển khai từ tháng 5/2018, đến tháng 1/2020 hoàn thành một số hạng mục quan trọng. Từ tháng 6/2026, giai đoạn 2 của dự án tiếp tục được gấp rút thi công. Theo kế hoạch, các hạng mục còn lại (giai đoạn 2 của dự án) sẽ hoàn thành trong tháng 11/2026.

Ông Trần Văn Quý, du khách đến từ xã Hoằng Hóa, chia sẻ: “Thăm Lò cao kháng chiến Hải Vân, tôi càng khâm phục ý chí và trí tuệ của thế hệ đi trước. Việc tu bổ di tích không chỉ nhằm gìn giữ một công trình lịch sử, quan trọng hơn, đó là quá trình phục hồi không gian ký ức, để các thế hệ hôm nay và mai sau có thể trực tiếp cảm nhận giá trị của độc lập, hòa bình; hiểu sâu hơn về sức mạnh của lòng yêu nước, ý chí tự cường và lao động sáng tạo của cha ông”.

Đồng chí Đinh Xuân Thắng, Phó Chủ tịch UBND xã Như Thanh, cho biết: Sau khi hoàn thành công tác bảo tồn, tôn tạo, địa phương sẽ xây dựng đề án phát huy giá trị Di tích lịch sử quốc gia Lò cao kháng chiến Hải Vân. Chú trọng tuyên truyền nâng cao nhận thức của người dân về ý nghĩa của việc bảo tồn và phát huy di tích, để mỗi người dân vừa là chủ thể gìn giữ di tích, vừa có thể trở thành một “sứ giả” văn hóa, lan tỏa vẻ đẹp vùng đất, con người Như Thanh. Tuyến đường Vạn Thiện - Bến En nằm ngay bên núi Đồng Mười, cùng khả năng kết nối với tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông, mở ra điều kiện thuận lợi để kết nối di tích lò cao kháng chiến với các điểm du lịch sinh thái, văn hóa và tâm linh trong vùng.

Thời gian vừa qua, xã đã chủ động quản lý, bảo vệ, tránh xâm hại đến di tích. Đồng thời, đẩy mạnh số hóa, ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong hoạt động giới thiệu, quảng bá các giá trị và ý nghĩa của di tích. Cùng với đó là tăng cường xúc tiến, thu hút doanh nghiệp có năng lực đầu tư phát triển du lịch; huy động các nguồn lực xây dựng kết cấu hạ tầng và nâng cao chất lượng dịch vụ du lịch trên địa bàn.

Từ ngọn lửa gang năm xưa đến khát vọng phát triển hôm nay là một mạch nguồn liên tục của ý chí tự lực, tự cường. Khi Lò cao kháng chiến Hải Vân được bảo tồn đúng hướng và phát huy hiệu quả, nơi đây không chỉ là điểm đến tham quan, mà còn là trường học sinh động về lịch sử, lòng yêu nước và trách nhiệm công dân. Giữa sắc xanh đại ngàn Đồng Mười, ngọn lửa của quá khứ vẫn âm thầm soi sáng hành trình đi tới tương lai.

Bài và ảnh: Thu Hòa