Đình và bia ký - nơi lưu dấu lịch sử, văn hóa làng Yên Định

Giữa không gian làng cổ thanh bình, di tích đình - bia ký làng Yên Định (còn có tên gọi khác là làng Rành), xã Định Tân tựa như nét chấm phá, dấu gạch nối giữa truyền thống và nhịp sống hiện đại. Di tích không chỉ là nơi sinh hoạt tâm linh, tín ngưỡng mà còn ghi đậm dấu ấn, nét đẹp lịch sử - văn hóa, truyền thống hiếu học của đất và người nơi đây.

Nét đẹp đình và bia ký làng Yên Định.

Nằm ở hữu ngạn sông Mã, làng Yên Định là vùng đất được bồi đắp bởi lớp lớp phù sa màu mỡ. Cùng với sự chảy trôi thời gian, biến động lịch sử, ngôi làng vẫn giữ được dáng vẻ thanh bình của một làng quê Bắc Bộ xưa với cây đa, bến nước, mái đình... Những dấu xưa ấy không chỉ hiện diện trong cảnh quan mà còn được lưu giữ trong di tích lịch sử - văn hóa của làng.

Trong đời sống của làng quê Việt xưa, đình làng luôn là trung tâm sinh hoạt cộng đồng. Theo các cụ cao niên trong làng, ngôi đình xưa kia là một kiến trúc hoàn chỉnh với các hạng mục như: khu chính tẩm, tiền đường cùng khuôn viên rộng rãi, thoáng đãng... Công trình được xây dựng rất công phu, tạo hình đẹp mắt với các họa tiết, hoa văn được chạm khắc tỉ mỉ.

Đình làng Yên Định từng là nơi hội họp, ban bố các quy ước, luật lệ của làng; đồng thời là nơi khen thưởng người có đóng góp cho việc làng, việc nước... Bên cạnh chức năng hành chính, đình làng Yên Định còn là không gian thiêng, nơi thờ Thành hoàng làng Thiên hỏa Lôi công, thiên tiên Thánh mẫu và phối thờ Đức Thánh Trần. Vì thế, ngôi đình không chỉ kết nối đời sống tâm linh, lưu giữ nhiều phong tục tập quán tốt đẹp, lễ hội truyền thống của làng, xã mà còn trở thành nơi lưu giữ ký ức về những con người đã làm rạng danh quê hương.

Nếu đình là “trái tim” của không gian văn hóa thì tấm bia “Yên Định xã tiên hiền bi ký” được xem như một pho sử đá của làng. Tấm bia có chiều cao khoảng 1m2, rộng 0,60m; trán bia lượn hình tam sơn khắc lưỡng long chầu nhật. Trong đó, hình tượng mặt trời khắc chạm kích thước lớn, các đao lửa bốc lên gần phủ kín khu chính tâm của trán bia. Các dải mây chạm vòng xoắn; các nét chạm trổ rồng cách điệu. Ngăn cách giữa trán bia và thân là một đường gờ nổi chạm một bông hoa mãn khai nhiều cánh xếp đăng đối theo hàng dọc. Viền đáy và hai viền biên chạm hoa cúc hóa vân lượn... Những đường nét chạm khắc mềm mại, tinh xảo không chỉ cho thấy tài hoa của nghệ nhân xưa mà còn phản ánh quan niệm thẩm mỹ đặc trưng của nghệ thuật tạo tác bia ký thời kỳ đó.

Thời gian có thể khiến cho những nét chữ, những nét chạm trổ hoa văn bị mờ đi, nội dung khắc trên tấm bia vẫn bền bỉ kể lại câu chuyện về một vùng quê coi trọng việc học, luôn biết hướng về nguồn cội, dành sự kính trọng đối với các bậc tiền nhân. Việc dựng bia ghi danh là lời nhắn gửi các thế hệ mai sau về giá trị của tri thức, đạo học và tinh thần lập thân, lập nghiệp: “...Văn hội từ chỉ đã có từ xưa, xuân thu nhị kỳ được sùng bái thờ tự các bậc tiên thánh tiên sư. Các bậc tiền bối ta đã lấy điều nghĩa để mà khởi dựng vậy. Hai bên trái phải đàn phụng thờ các bậc tiên hiền trong làng, thờ cúng nghiêm trang, bia ghi chép trước cửa cũng như vậy. Năm nay vào tiết mùa xuân, văn hội họp bàn các bậc thương gia, cho rằng: Các bậc tiên sinh khoa hoạn làng ta, sự nghiệp trước sau nghìn trăm đời đều đáng được nhắc đến. Các bậc tiên hiền trong làng còn được ghi đầy đủ trong sách vở do vậy khiến cho mọi người hứng khởi, sao không dành sự ưu đãi mà ghi chép vào lời bia minh”.

Đầu những năm 2000, các thế hệ cháu con của làng đã cùng nhau đóng góp kinh phí tôn tạo lại ngôi đình trên nền móng cũ. Trong khuôn viên của đình, tấm bia “Yên Định xã tiên hiền bi ký” được đặt trang trọng trong nhà bia. Với những giá trị lịch sử và văn hóa đặc sắc, tháng 2/2002, đình - bia ký làng Yên Định đã được công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh.

Hằng năm, vào ngày mùng 10/3 âm lịch, di tích đình và bia ký làng Yên Định lại rộn ràng không khí lễ hội Kỳ phúc với ý nghĩa tỏ lòng thành kính, tri ân đối với các bậc tiền nhân và cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi. Lễ hội bao gồm nhiều hoạt động văn hóa - tín ngưỡng đặc sắc như: rước nước, rước kiệu, nghi thức cúng tế Thành hoàng làng... Phần hội diễn ra sôi nổi với các hoạt động văn hóa, văn nghệ tạo không khí vui tươi, đoàn kết trong Nhân dân.

Ngày nay, đình và bia ký làng Yên Định không chỉ gìn giữ ký ức văn hóa của một miền quê ven sông Mã mà còn lưu giữ những tư liệu quý về lịch sử và truyền thống hiếu học của vùng đất này. Đặc biệt, tấm bia “Yên Định xã tiên hiền bi ký” vừa tôn vinh đạo học vừa là nguồn tư liệu có giá trị phục vụ nghiên cứu về lịch sử khoa cử và các nhân vật giai đoạn cuối thời Lê Trung hưng, đầu thời Nguyễn.

Hòa vào dòng chảy đời sống hôm nay, trong lòng bức tranh nông thôn mới, đình và bia ký làng Yên Định vẫn lặng lẽ tô điểm sắc màu, bồi đắp ký ức văn hóa của mỗi người. Tiếng vọng của tiền nhân từ những dòng văn bia, từ mái đình trầm mặc vẫn âm thầm nhắc nhở các thế hệ hôm nay về cội nguồn, về đạo học và nghĩa tình quê hương.

Bài và ảnh: Hoàng Linh

Bài viết sử dụng tư liệu trong cuốn sách “Địa chí huyện Yên Định” (NXB Khoa học Xã hội).