“Thâm căn cố đế” - “đế” là “cuống” hay là “rễ”? (Bài 1)

Độc giả Lê Hòa Bình (Thanh Hóa) hỏi: “Tôi đã từng đọc ở đâu đó, ông (Hoàng Tuấn Công) giải thích về thành ngữ “Thâm căn cố đế”. Trong đó - nếu tôi không lầm - ông khẳng định “đế” có nghĩa là “rễ cây”.

Thế nhưng cũng câu này, trang “Ngày ngày viết chữ” lại giảng: “Thâm căn cố đế, chữ Hán viết là 深根固蒂, trong đó [...] căn là rễ, rễ cây [...], đế là cuống hoa hoặc núm quả, là phần chuyển tiếp giữa thân hoặc cành của cây với hoa hoặc quả. Trong Cung oán ngâm khúc của Nguyễn Gia Thiều có câu: Ngọn đèn phòng động đêm xưa/ Chùm hoa tịnh đế trơ trơ chưa tàn. “Chùm hoa tịnh đế” ở đây nghĩa là chùm hoa cùng chung một cuống, cùng từ một cuống mọc ra (với “tịnh – 並 ” nghĩa là chung, gộp lại), thường là một cuống mọc ra hai hoa. Thành ngữ “thâm căn cố đế” (cũng nói “căn thâm đế cố”) nghĩa đen là rễ cây bám sâu, cuống hoa vững chắc, nghĩa bóng chỉ những gì đã ăn rất sâu, khó lòng thay đổi như thói xấu thâm căn cố đế, quan niệm thâm căn cố đế”.

Tôi tra quyển “Từ điển thành ngữ tục ngữ ca dao Việt Nam” của Việt Chương (NXB Đồng Nai, 1998) ra thì thấy tác giả cũng giải nghĩa “đế” có nghĩa là “cuống”. Tôi tìm lại bài ông viết về “Thâm căn cố đế” mà không thấy. Vậy, qua chuyên mục “Cà kê chuyện chữ nghĩa”, rất mong ông giải thích cho tôi và độc giả tỏ tường: rốt cuộc “đế” là “cuống quả” hay là “rễ cây”, và vì sao lại có sự khác nhau trong cách hiểu như vậy? Ông có rút lại lời giải thích của mình hay vẫn bảo lưu ý kiến?

Trân trọng cảm ơn”.

Trả lời: Đúng như độc giả Lê Hòa Bình viết. Chúng tôi (bút danh Hoàng Tuấn Công) từng giải thích về câu “Thâm căn cố đế”. Thực ra, đây chỉ là một trong nhiều mục chúng tôi từng đính chính sai sót trong cuốn sách “Thành ngữ bằng tranh” (biên soạn: Nguyễn Thị Hường Lý, tranh: Nguyễn Quang Toàn, NXB Kim Đồng - 2020). Cụ thể, mục “Thâm căn cố đế”, sách này giải thích: “Thâm căn: Cái rễ ăn sâu. Cây có rễ ăn sâu xuống lòng đất thì sẽ rất vững chắc. Đế: bộ phận phía dưới, để gìn giữ cho đồ vật đứng vững. Cố đế: Cái đế có từ lâu”.

Trong bài “Thành ngữ bằng tranh” quá nhiều sai sót (Báo Người Lao Động, 3/5/2021) chúng tôi đã đính chính lại như sau:

“Đế” 柢 ở đây có nghĩa là “rễ”, chứ không phải cái đế “giữ gìn đồ vật cho vững”; “cố” 固 nghĩa là bền vững, không phải “cố” 故 là “có từ lâu”; “cố đế” 固柢 là “rễ bền”, chứ không phải “cái đế có từ lâu”. Thành ngữ gốc Hán “Thâm căn cố đế” 深根固柢 có nghĩa là “Gốc sâu rễ bền”, không gì lay chuyển được”.

Tham khảo: Sách “Từ điển thành ngữ tục ngữ Việt Nam” dành cho học sinh (Nguyễn Phương Nga - NXB Thanh Niên, 2022) đã lặp lại cái sai của “Thành ngữ bằng tranh”, khi ở mục “Thâm căn cố đế”, từ điển này giải thích: “đế: chân đế, bộ phận giữ cho đồ vật đứng vững”. (Chúng tôi xin có một bài riêng để đính chính những sai sót khác của cuốn từ điển này).

Trở lại vấn đề độc giả Lê Hòa Bình nêu.

Thực ra, không riêng gì “Ngày ngày viết chữ”, hay “Từ điển thành ngữ tục ngữ ca dao Việt Nam” của Việt Chương giải thích “đế” là “cuống”, “cuống quả”, “núm quả”. Hàng loạt từ điển và tài liệu khác có cách giải thích tương tự:

- Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam (Vũ Dung - Vũ Thuý Anh - Vũ Quang Hào - NXB Văn hóa, 2000) giảng: “thâm căn cố đế (Rễ sâu cuống chắc). Ngđ: Đã ăn sâu bám chắc, khó lay chuyển”.

- Từ điển từ và ngữ Việt Nam (GS. Nguyễn Lân - NXB Tổng hợp TP Hồ Chí Minh, 2006): “thâm căn cố đế (căn: rễ; cố: bền; đế: cuống hoa. Nghĩa đen: rễ sâu, cuống bền).

- Việt Nam tự điển (Lê Văn Đức - Nhà sách Khai trí, 1970): “thâm căn cố đế (Rễ sâu cuống chắc)”.

- Từ điển giải thích thành ngữ gốc Hán (Như Ý - Nguyễn Văn Khang - Phan Xuân Thành (NXB Giáo dục - 2014): “Thâm căn cố đế: Căn: rễ, gốc gác; Cố: chắc, lâu dài; Đế: cuống”.

Như vậy, hầu như các tài liệu hiện nay đều giảng “đế” là “cuống quả”. Tuy nhiên, số lượng tài liệu thống nhất theo một cách hiểu chưa phải là căn cứ quyết định đúng sai về mặt ngữ nghĩa. Về phần mình, chúng tôi khẳng định vẫn bảo lưu ý kiến: “đế” có nghĩa là “rễ”; và “cố đế” 固柢 hay 固蒂/蔕 đều là “rễ bền”, chứ không phải “cái đế có từ lâu”, cũng không phải “cố đế” là “cuống chắc”. Thành ngữ gốc Hán “Thâm căn cố đế” 深根固柢 vẫn phải được hiểu theo nghĩa đen là “Gốc sâu, rễ bền”.

Vì sao lại xuất hiện hai cách hiểu khác nhau, và vì sao “đế” 蒂 (hay 蔕), vẫn phải được hiểu là “rễ”? Mời ông Lê Hòa Bình và độc giả cùng đón đọc bài tiếp theo trên chuyên mục “Cà kê chuyện chữ nghĩa” số tới.

Hoàng Tuấn Công (CTV)