Tái định vị sức mạnh quốc gia (Bài 6): Biến tài nguyên thành động lực phát triển bền vững

Giữa dòng chảy của kỷ nguyên xanh, việc biến tài nguyên thành động lực phát triển bền vững không còn là lựa chọn, mà là mệnh lệnh hành động mang tính chiến lược. Đây cũng là yêu cầu đặt ra tại Nghị quyết số 79-NQ/TW, ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế Nhà nước.

Hoạt động khai thác khoáng sản theo cấp phép của Công ty TNHH Cúc Khang tại xã Tống Sơn. Ảnh: Phong Sắc

“Kim chỉ nam” tái cơ cấu lĩnh vực khoáng sản

Tài nguyên khoáng sản được ví như “mạch máu” của nền kinh tế, đóng vai trò nền tảng trong việc định hình diện mạo công nghiệp và thúc đẩy tăng trưởng. Từ vai trò, ý nghĩa đó, để nguồn tài nguyên này thực sự trở thành xung lực mạnh mẽ cho nền kinh tế mà không làm tổn hại đến hệ sinh thái, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều quyết sách quan trọng như Nghị định số 23/2020/NĐ-CP của Chính phủ, quy định về quản lý cát, sỏi lòng sông và bảo vệ lòng, bờ, bãi sông; Nghị quyết số 10-NQ/TW của Bộ Chính trị về định hướng chiến lược địa chất, khoáng sản và công nghiệp khai khoáng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045; Quyết định số 334/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược địa chất, khoáng sản và công nghiệp khai khoáng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045... Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu đang chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình tăng trưởng xanh, bền vững, việc quản lý và sử dụng tài nguyên khoáng sản đang đứng trước thách thức lớn về bài toán khai thác và bảo tồn. Ngày 6/1/2026 Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế Nhà nước, trong đó nhấn mạnh mục tiêu, quan điểm cùng tư duy quản trị chuyển từ “khai thác cạn kiệt” sang “sử dụng thông minh” đối với nguồn tài nguyên khoáng sản.

Nghị quyết nêu rõ: “Điều tra, thăm dò, thống kê đầy đủ các nguồn tài nguyên, khoáng sản để thống nhất quản lý, sử dụng có hiệu quả. Có cơ chế, chính sách phù hợp để thúc đẩy việc tiếp cận, tiến tới làm chủ công nghệ khai thác, chế biến sâu các loại khoáng sản, nhất là những loại khoáng sản chiến lược cho các ngành công nghiệp công nghệ cao. Khuyến khích các doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp Nhà nước đầu tư ra nước ngoài nhằm thăm dò, khai thác, chế biến các loại khoáng sản trong nước chưa có hoặc trữ lượng hạn chế”.

Nghị quyết không chỉ định hình lại chuỗi giá trị ngành khoáng sản mà còn đặt ra bài toán: Làm thế nào để chuyển hóa nguồn vốn tự nhiên hữu hạn thành động lực nội sinh cho sự phát triển lâu dài? Đặc biệt, nghị quyết đã định hướng rõ việc đổi mới mô hình quản trị, nâng cao năng lực của các doanh nghiệp Nhà nước trong việc thăm dò, khai thác và chế biến sâu, tránh tình trạng xuất khẩu thô lãng phí. Văn kiện này cũng nhấn mạnh yếu tố phát triển bền vững, yêu cầu các hoạt động khai khoáng phải gắn liền với bảo vệ môi trường, áp dụng công nghệ xanh, hiện đại và bảo đảm lợi ích hài hòa cho địa phương nơi có khoáng sản. Đây được xem là “kim chỉ nam” giúp tái cơ cấu ngành khoáng sản, biến tài nguyên thiên nhiên thành nguồn lực vững chắc để phát triển kinh tế đất nước trong giai đoạn mới.

Hiện thực hóa chủ trương

Thanh Hóa được đánh giá là địa phương có nguồn tài nguyên khoáng sản đa dạng và phong phú. Việc khai thác tài nguyên khoáng sản trong những năm qua đã góp phần quan trọng vào quá trình phát trển kinh tế - xã hội. Theo Quy hoạch tỉnh Thanh Hóa thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 153/QĐ-TTg ngày 27/2/2023, điều chỉnh tại Quyết định số 1757/QĐ-UBND ngày 30/5/2026 của Chủ tịch UBND tỉnh, trên địa bàn tỉnh có 601 khu mỏ được đưa vào quy hoạch. Trong đó có 237 mỏ đất, diện tích khoảng 2.563ha, trữ lượng khoảng 242 triệu m3; 208 khu vực mỏ đá, diện tích 4.381ha, trữ lượng và tài nguyên dự báo khoảng 687 triệu m3; 143 mỏ cát xây dựng, diện tích 807ha, trữ lượng khoảng 25,8 triệu m3; 8 khu mỏ khoáng sản phân tán nhỏ lẻ do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phân cấp cho tỉnh, diện tích 146ha, trữ lượng khoảng 649.351 tấn.

Thời gian qua, việc thăm dò và khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh luôn tuân thủ nghiêm ngặt quy hoạch chiến lược của quốc gia, tránh tình trạng khai thác tự phát, manh mún làm cạn kiệt tài nguyên. Việc cấp phép cũng được thực hiện theo hình thức đấu giá quyền khai thác khoáng sản bảo đảm tính cạnh tranh lành mạnh, chống thất thoát tài nguyên và tăng nguồn thu cho ngân sách... Hiện, số lượng mỏ khoáng sản đã được UBND tỉnh cấp phép đang còn hiệu lực là 327 mỏ với tổng diện tích 2.051ha, trữ lượng khoảng 268 triệu m3. Trong đó có 85 mỏ đất, diện tích 593ha, trữ lượng khoảng 63 triệu m3; 27 mỏ cát, diện tích 322ha, trữ lượng khoảng 11 triệu m3; 215 mỏ đá, diện tích 1.110ha, trữ lượng 194 triệu m3. Nhìn chung các đơn vị được cấp phép thực hiện khai thác theo quy hoạch, mang lại hiệu quả tích cực.

Tuy nhiên, đánh giá từ ngành chức năng cho thấy, các mỏ khoáng sản trên địa bàn tỉnh phân bố tương đối rộng, số lượng mỏ lớn; phần lớn các khu vực khoáng sản được cấp phép với quy mô khai thác còn nhỏ lẻ, chưa phát huy tối đa hiệu quả hoạt động khai thác. Trong khi đó, số mỏ thực tế đi vào khai thác chưa tương xứng với tiềm năng và nhu cầu sử dụng trên địa bàn tỉnh, đặc biệt đối với các mỏ đất san lấp và cát xây dựng phục vụ các dự án đầu tư. Theo thống kê, hiện toàn tỉnh có 29 mỏ đất đang khai thác và 19 dự án đăng ký thu hồi đất san lấp trong quá trình thực hiện dự án đầu tư, cung ứng tổng khối lượng ra thị trường khoảng 24,88 triệu m3. Đối với đá xây dựng, hiện có 182 mỏ đang hoạt động và 4 giấy xác nhận thu hồi, đạt tổng công suất 11,15 triệu m3/năm. Về cát xây dựng có 8 mỏ đang hoạt động với công suất 0,295 triệu m3/năm.

Từ cuối năm 2025 đến nay, Thanh Hóa đã triển khai nhiều giải pháp đồng bộ nhằm tháo gỡ, giải quyết tình trạng khan hiếm khoáng sản, vật liệu xây dựng phục vụ các công trình, dự án trên địa bàn, trong đó đáng chú ý là việc cấp phép cho các mỏ đất san lấp theo cơ chế, chính sách đặc thù theo Nghị quyết số 66.4/2025/NQ-CP của Chính phủ với tổng trữ lượng hàng triệu m3 phục vụ trực tiếp các dự án đầu tư công. Đặc biệt, những năm qua, tỉnh đã ban hành cơ chế hỗ trợ đầu tư mới hoặc đổi mới công nghệ, thiết bị sản xuất cát nhân tạo (cát nghiền) nhằm khuyến khích doanh nghiệp tham gia lĩnh vực này đáp ứng nguồn cung cát xây dựng. Đến nay, toàn tỉnh có 23 đơn vị đã, đang đầu tư dây chuyền sản xuất cát nghiền với tổng công suất thiết kế khoảng 2,3 triệu m3/năm, ước có thể cung ứng khoảng 11,65 triệu m3 trong giai đoạn 2026-2030 nếu hoạt động ổn định theo công suất thiết kế. Đây là một trong những giải pháp quan trọng nhằm cụ thể hóa các nội dung tại Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Ông Ngô Xuân Đông, Giám đốc Công ty CP Đầu tư xây dựng và Thương mại tổng hợp Nhân Nam cho biết: “Doanh nghiệp đã đầu tư dây chuyền sản xuất cát nhân tạo công suất 100 tấn/giờ, tương đương khoảng 120.000m3/năm. Tuy nhiên, công suất khai thác mỏ hiện chỉ được cấp 51.000m3/năm nên sản lượng thực tế mới đạt khoảng 40 - 50% công suất thiết kế. Doanh nghiệp đang đề xuất được nâng công suất khai thác lên 300.000 - 400.000m3/năm để bảo đảm nguồn nguyên liệu cho sản xuất cát nghiền và phục vụ các công trình xây dựng”. Theo ông Đông, cát nhân tạo có nhiều ưu điểm như độ sạch cao, chất lượng đồng đều, chủ động được nguồn cung và giá thành ổn định hơn so với cát tự nhiên. Đặc biệt, quá trình sản xuất hiện nay đã được đầu tư dây chuyền công nghệ hiện đại, bảo đảm các tiêu chuẩn kỹ thuật theo quy định của Bộ Xây dựng. Đánh giá của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Thanh Hóa cũng cho thấy, cát nhân tạo không chỉ là giải pháp thay thế mà còn mang lại nhiều lợi ích về mặt kỹ thuật. Nhờ thành phần hạt ổn định, cát nhân tạo có thể giúp giảm lượng xi măng sử dụng trong cấp phối bê tông khoảng 12% so với cát tự nhiên, đồng thời nâng cao cường độ chịu lực của sản phẩm.

Từ thực tiễn trên, Sở Khoa học và Công nghệ đã chủ trì tham mưu xây dựng nghị quyết của HĐND tỉnh về hỗ trợ đầu tư mới hoặc đổi mới công nghệ - thiết bị sản xuất cát nhân tạo giai đoạn 2026-2030. Mục tiêu là khuyến khích doanh nghiệp đầu tư dây chuyền hiện đại, ứng dụng công nghệ cao, thân thiện với môi trường, từng bước đưa cát nhân tạo trở thành nguồn vật liệu xây dựng chủ lực. Trong buổi kiểm tra thực địa đầu tư dây chuyền công nghệ, thiết bị sản xuất cát nhân tạo tại Khu Kinh tế Nghi Sơn mới đây, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Mai Xuân Liêm nhấn mạnh: “Trong bối cảnh nhu cầu vật liệu xây dựng trên địa bàn tỉnh ngày càng lớn, đặc biệt phục vụ các dự án hạ tầng giao thông, khu công nghiệp, khu kinh tế và các công trình trọng điểm, việc phát triển cát nhân tạo là xu hướng tất yếu, là giải pháp chiến lược nhằm giảm áp lực khai thác cát tự nhiên, bảo vệ tài nguyên và chủ động nguồn cung vật liệu xây dựng”.

Với sự vào cuộc quyết liệt từ tỉnh và ngành chức năng cùng những giải pháp mang tính chiến lược được thực thi, Thanh Hóa đã, đang hiện thực hóa chủ trương quản lý, khai thác, sử dụng nguồn tài nguyên khoáng sản theo tinh thần Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị, bảo đảm sự hài hòa giữa khai thác, chế biến sâu và bảo vệ môi trường. Đây cũng chính là “chìa khóa” để biến tài nguyên thành động lực phát triển bền vững.

Phong Sắc

(Còn nữa)