Sức sống di sản trong đời sống đương đại (Bài cuối): Những giá trị vượt thời gian

Lễ hội Đền Bà Triệu - Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, không chỉ là một sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng đặc sắc mà còn là nơi kết tinh, lưu giữ những giá trị lịch sử, tinh thần bất khuất của dân tộc. Việc thực hành lễ hội gắn với bảo vệ quần thể di sản đang trở thành hướng đi bền vững để gìn giữ và phát huy giá trị di sản quý báu này.

Di tích lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật Khu Di tích Bà Triệu - điểm đến văn hóa tâm linh hấp dẫn. Ảnh: Hoài Anh

Nơi lịch sử “hóa thân” thành lễ hội

Di tích lịch sử - văn hóa và kiến trúc nghệ thuật Khu Di tích Bà Triệu (xã Triệu Lộc) gắn liền với cuộc khởi nghĩa oanh liệt của nữ anh hùng Triệu Thị Trinh - người đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử dân tộc Việt Nam. Trên vùng đất này, vào thế kỷ III đã diễn ra hàng chục trận đánh lớn nhỏ giữa nghĩa quân Bà Triệu và giặc Ngô. Hoảng sợ trước thanh thế và sức mạnh của khởi nghĩa Bà Triệu, nhà Ngô đã phái Lục Dận, một tên tướng khét tiếng tàn ác cùng 8.000 quân với nhiều lâu thuyền hùng hổ kéo sang hòng đè bẹp cuộc khởi nghĩa. Do tương quan lực lượng quá chênh lệch, trong một trận giao tranh ác liệt vào ngày 22 tháng 2 năm Mậu Thìn 248, Bà Triệu đã anh dũng quyên sinh trong sự tiếc thương, kính phục của Nhân dân.

Để tưởng nhớ công đức của Bà, Nhân dân lập đền dưới chân núi Gai, dựng lăng trên đỉnh núi Tùng để thờ cúng. Hằng năm, từ ngày 19 đến 24/2 âm lịch, lễ hội được tổ chức trong một không gian văn hóa rộng lớn, bao gồm đền Bà Triệu dưới chân núi Gai, đình làng Phú Điền, đền Linh Quang, miếu Bàn Thề, mộ ba ông tướng họ Lý và lăng mộ Bà Triệu trên đỉnh núi Tùng. Không gian ấy vừa linh thiêng, vừa gần gũi, gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của người dân địa phương, tạo nên một chỉnh thể văn hóa đặc sắc.

Điểm đặc biệt của lễ hội là sự kết hợp hài hòa giữa phần lễ và phần hội. Trong đó, các nghi thức tế lễ, dâng hương, rước kiệu được tổ chức trang trọng, thể hiện lòng thành kính, biết ơn của Nhân dân đối với nữ anh hùng dân tộc. Năm nay, cùng với các trò chơi dân gian, phần hội sẽ có thêm nhiều hoạt động trải nghiệm văn hóa hấp dẫn như: chương trình nghệ thuật “Anh hùng dân tộc Triệu Thị Trinh - Rạng ngời trang sử vàng dân tộc”; check-in với trống đồng lớn nhất Việt Nam; photobooth (gian chụp ảnh tự động)... góp phần làm phong phú không gian văn hóa lễ hội.

Theo ông Nguyễn Bá Linh, Giám đốc Ban Quản lý Di sản Thành Nhà Hồ và Các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa: "Lễ hội Đền Bà Triệu là một “bảo tàng sống” phản ánh rõ nét đời sống tín ngưỡng, văn hóa của cộng đồng. Vì vậy, việc bảo tồn các giá trị của lễ hội luôn song hành với bảo vệ tổng thể Di tích lịch sử - văn hóa và kiến trúc nghệ thuật Khu Di tích Bà Triệu. Qua đó góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, đấu tranh dựng nước, giữ nước cho thế hệ trẻ, đồng thời bảo tồn và phát huy giá trị di sản gắn với thúc đẩy du lịch địa phương".

Để mạch nguồn văn hóa chảy mãi

Nếu như lịch sử đã hun đúc nên cốt lõi thiêng liêng của Lễ hội Đền Bà Triệu, thì chính cộng đồng hôm nay đang tiếp tục gìn giữ và bồi đắp mạch nguồn văn hóa ấy bằng những việc làm cụ thể, bền bỉ qua từng mùa lễ hội. Bảo tồn không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ ký ức, mà được thể hiện rõ nét trong từng nghi thức, từng không gian và trong chính cách người dân ứng xử với di sản.

Mỗi mùa lễ hội về, từ khắp các con đường làng dẫn vào đình làng Phú Điền cho đến đền Bà Triệu luôn được người dân giữ gìn sạch sẽ, gọn gàng. Và trong từng nếp nhà, từng câu chuyện thường ngày đều cho thấy sự chuẩn bị chu đáo cho những ngày hội thiêng liêng. Người dân Phú Điền không nói nhiều về “bảo tồn di sản”, nhưng cách họ ứng xử với lễ hội chính là điều làm nên sức sống lâu bền của di sản ấy. Từ việc sửa soạn lễ vật, nhắc nhau ăn mặc chỉnh tề khi vào đền, đến việc giữ gìn từng bậc đá, gốc cây trong khuôn viên di tích... Lễ hội vì thế không tách rời khỏi đời sống, mà hiện diện trong chính đời sống.

Phó Chủ tịch UBND xã Triệu Lộc Lưu Trung Công chia sẻ: "Trên cơ sở kế hoạch tổ chức Lễ hội Đền Bà Triệu năm 2026 của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, căn cứ chức năng, nhiệm vụ được giao, xã đã xây dựng và ban hành kế hoạch phối hợp tổ chức lễ hội cụ thể. Các hoạt động tuyên truyền luôn được địa phương chú trọng triển khai hiệu quả, giúp người dân hiểu rõ giá trị của lễ hội và vai trò của mình trong việc gìn giữ. Khi mỗi người dân đều ý thức được vai trò của mình, thì di sản không chỉ được bảo tồn mà còn được “làm mới” trong sự tiếp nối hài hòa giữa truyền thống và hiện đại".

Giữ hồn lễ hội không phải là níu giữ những gì đã lùi vào quá khứ, mà là làm cho các giá trị ấy tiếp tục hiện diện, lan tỏa trong đời sống hôm nay bằng những cách thức phù hợp. Cùng với sự quan tâm của các cấp, ngành, địa phương, khi di sản được gìn giữ từ chính cộng đồng - nơi khởi nguồn và nuôi dưỡng các giá trị văn hóa, Lễ hội Đền Bà Triệu sẽ được bảo tồn một cách bền vững.

Hoài Anh