Sở hữu trí tuệ - mở “đường băng” cho kết quả nghiên cứu khoa học

Trong bối cảnh mô hình tăng trưởng dựa nhiều hơn vào tri thức và đổi mới sáng tạo, sở hữu trí tuệ (SHTT) không còn chỉ là công cụ bảo vệ thành quả nghiên cứu khoa học, mà còn trở thành một cấu phần quan trọng của chính sách phát triển. Thực tiễn tại Thanh Hóa cho thấy, khi tài sản trí tuệ được xác lập quyền, quản trị bài bản và khai thác đúng hướng, các kết quả nghiên cứu khoa học có cơ hội bước ra thị trường, tạo ra giá trị gia tăng và đóng góp cho tăng trưởng kinh tế - xã hội.

Giống lúa Hồng Đức 9 được sản xuất tại các tỉnh phía Bắc.

Từ bảo hộ đến khai thác, bước chuyển trong tư duy

Nhiều năm trước, không ít đề tài nghiên cứu sau khi nghiệm thu thường nằm trên giá sách. Nguyên nhân không chỉ do thiếu thị trường, mà còn bởi nhận thức về vai trò của SHTT chưa đầy đủ. Việc đăng ký bảo hộ sáng chế, giải pháp hữu ích hay kiểu dáng công nghiệp chưa được coi là một phần tất yếu của quá trình nghiên cứu.

Sự thay đổi đang dần hình thành khi các cơ sở nghiên cứu chủ động gắn hoạt động khoa học với xác lập quyền SHTT. Tại Trường Đại học Hồng Đức, trong 5 năm qua đã thực hiện 48 đề tài cấp cao, trong đó có 9 đề tài cấp quốc gia. Toàn trường công bố 1.648 bài báo khoa học, trong đó 345 bài thuộc tạp chí quốc tế uy tín. Cùng với đó, nhà trường chú trọng đăng ký bảo hộ nhiều sản phẩm khoa học, công nghệ dưới các hình thức như sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, giống cây trồng, phần mềm, giải pháp hữu ích.

Từ kết quả nghiên cứu của các đề tài, dự án do nhà trường chủ trì, nhiều sản phẩm đã được ứng dụng, chuyển giao vào sản xuất và đời sống. Một số sản phẩm đã và đang được xây dựng thương hiệu tiến tới thương mại hóa sản phẩm đem lại nguồn thu cho nhà trường. Tiêu biểu như giống lúa Hồng Đức 9, từ kết quả nghiên cứu của nhà trường đã được thương mại hóa thông qua ký kết hợp đồng chuyển giao, khai thác, phát triển và mở rộng sản xuất với Công ty TNHH Cường Tân (Nam Định) và đã được phát triển sản xuất tại các tỉnh phía Bắc. Đó còn là sản phẩm giống ngô QT55 được Cục Trồng trọt cấp Bằng bảo hộ và đã triển khai sản xuất ở một số tỉnh. Hay thiết bị giường bệnh đa năng, đạt giải ba Giải thưởng Sáng tạo Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VIFOTEC), sau khi được cấp Bằng độc quyền kiểu dáng công nghiệp và đang trong quá trình kết nối với các đối tác để sản xuất quy mô nhỏ phục vụ các cơ sở y tế địa phương. Trong lĩnh vực y học, nghiên cứu sản xuất sản phẩm hỗ trợ điều hòa glucose huyết ở bệnh nhân đái tháo đường type 2 từ loài mía dò cũng đang trong quá trình đăng ký sáng chế, cho thấy định hướng nhất quán trong việc bảo hộ và khai thác tài sản trí tuệ.

PGS.TS Ngô Chí Thành, Phó hiệu trưởng Trường Đại học Hồng Đức, cho biết: “Nhà trường có cơ chế khuyến khích, hỗ trợ đăng ký quyền SHTT cho giảng viên, nhà khoa học, qua đó đã góp phần thúc đẩy tinh thần sáng tạo, đồng thời nâng tầm thương hiệu của trường trong hệ thống giáo dục đại học. Quan trọng hơn, đó là bước đi chiến lược để hình thành hệ sinh thái nghiên cứu, đổi mới sáng tạo mang tính bền vững, biến tài sản trí tuệ thành động lực mới cho sự phát triển”.

Lấy SHTT làm lợi thế cạnh tranh

Nếu trường đại học là nơi khởi nguồn tri thức thì doanh nghiệp khoa học – công nghệ chính là cầu nối đưa tri thức ra thị trường. Toàn tỉnh Thanh Hóa hiện có 38 tổ chức khoa học và công nghệ, trong đó 31 doanh nghiệp khoa học – công nghệ. Điểm chung của các doanh nghiệp là tăng trưởng dựa vào hàm lượng nghiên cứu cao và coi tài sản trí tuệ là tài sản chiến lược.

Ông Nguyễn Viết Giang, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu phát triển khoa học và công nghệ Tiến Nông, Công ty CP Công nông nghiệp Tiến Nông, nhấn mạnh: "Là doanh nghiệp khoa học và công nghệ, đồng thời là một trong những đơn vị hàng đầu trong lĩnh vực dinh dưỡng cây trồng tại Việt Nam, Tiến Nông luôn xác định nghiên cứu và đổi mới sáng tạo là nền tảng phát triển. Sản phẩm của công ty đều có hàm lượng khoa học cao, được đầu tư bài bản từ khâu nghiên cứu, thử nghiệm đến hoàn thiện quy trình sản xuất. Chính vì vậy, công tác bảo vệ quyền SHTT đối với các sản phẩm luôn được doanh nghiệp đặc biệt quan tâm. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, tài sản trí tuệ không chỉ là kết quả của hoạt động nghiên cứu mà còn là nền tảng bảo đảm lợi thế cạnh tranh dài hạn. Việc đăng ký bảo hộ giúp doanh nghiệp chủ động phòng ngừa nguy cơ xâm phạm, bảo vệ uy tín và thương hiệu trên thị trường, đồng thời tạo cơ sở pháp lý vững chắc để mở rộng sản xuất, phát triển hệ thống phân phối và từng bước chinh phục những thị trường mới".

Trong tiến trình thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu, vai trò của cơ quan quản lý Nhà nước là đặc biệt quan trọng. Thời gian qua, Sở Khoa học và Công nghệ đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm hỗ trợ xác lập, quản lý, khai thác và phát triển tài sản trí tuệ trên địa bàn. Cụ thể, sở đã phối hợp với Cục SHTT tổ chức tuyên truyền, tập huấn, phổ biến kiến thức về tạo lập, quản lý, bảo vệ và phát triển tài sản trí tuệ cho các tổ chức, cá nhân. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm nâng cao nhận thức, giúp các nhà khoa học và doanh nghiệp hiểu rõ giá trị cũng như quy trình xác lập quyền SHTT. Bên cạnh đó, sở hỗ trợ đăng ký bảo hộ thông qua việc triển khai các nhiệm vụ khoa học và công nghệ có nội dung về SHTT, đồng thời hướng dẫn trực tiếp thủ tục cho các tổ chức, cá nhân có nhu cầu. Song song với hỗ trợ xác lập quyền, sở cũng phối hợp với các lực lượng chức năng tăng cường thực thi, chống xâm phạm quyền SHTT, góp phần bảo vệ môi trường kinh doanh lành mạnh và khuyến khích sáng tạo. Đây là yếu tố then chốt để doanh nghiệp yên tâm đầu tư vào nghiên cứu và đổi mới công nghệ.

Những nút thắt cần tháo gỡ

Mặc dù đã có nhiều nỗ lực, tuy nhiên, hoạt động SHTT vẫn đối mặt với không ít khó khăn: thủ tục đăng ký sáng chế còn phức tạp, thời gian thẩm định kéo dài, chi phí cao; năng lực quản trị tài sản trí tuệ ở một số đơn vị còn hạn chế; tỷ lệ thương mại hóa sáng chế còn khiêm tốn. Đáng chú ý, tài sản trí tuệ chưa thực sự được coi là tài sản đúng nghĩa trong giao dịch thương mại và tài chính. Việc định giá còn thiếu cơ chế chuẩn mực; các công cụ tài chính hỗ trợ khai thác tài sản trí tuệ chưa phát triển tương xứng. Điều này khiến nhiều sáng chế dù được cấp văn bằng bảo hộ nhưng chưa phát huy hết giá trị.

Việc Luật SHTT (sửa đổi) có hiệu lực từ ngày 1/4/2026 được kỳ vọng sẽ tháo gỡ một số vướng mắc, tăng cường hiệu quả bảo hộ, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi hơn cho khai thác và thương mại hóa tài sản trí tuệ. Đặc biệt, các quy định liên quan đến quyền của tổ chức chủ trì nhiệm vụ khoa học và công nghệ đối với kết quả nghiên cứu sử dụng ngân sách Nhà nước được xem là bước tiến quan trọng, giúp đẩy nhanh quá trình chuyển giao công nghệ. Khi hệ sinh thái SHTT được hình thành đồng bộ, từ nghiên cứu, bảo hộ đến khai thác và thực thi, mỗi sáng chế, mỗi công trình khoa học sẽ trở thành nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Bài và ảnh: Hoàng Mai