Chuyển đổi số trong hoạt động thư viện

Trước đây, thư viện đơn thuần là nơi lưu trữ sách, báo, tạp chí, tài liệu... Để tiếp cận, người đọc phải đến tận nơi để có thể đọc tại chỗ, mượn về nhà hoặc sao chụp tài liệu... Ngày nay, với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ, ở nhiều nước trên thế giới, thư viện được số hóa với nhiều tiện ích hiện đại, có khả năng đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của các đối tượng sử dụng khác nhau.

Học sinh Trường Tiểu học Minh Khai 1 trong giờ đọc sách tại thư viện.

Đa dạng hóa hình thức đọc sách

Tại tỉnh ta, những năm qua Trung tâm Bảo tồn di sản, Bảo tàng và Thư viện Thanh Hóa đã có nhiều nỗ lực trong việc đổi mới, từng bước hiện đại hóa, nâng cao năng lực phục vụ bạn đọc. Tuy nhiên, trước sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số và sự thay đổi cách tiếp cận sách của bạn đọc, hoạt động thư viện cần thêm nguồn lực để đổi mới mạnh mẽ hơn nữa.

Trung tâm Bảo tồn di sản, Bảo tàng và Thư viện Thanh Hóa hiện quản lý khoảng 430.000 bản sách, trong đó có nhiều bản sách quý hiếm, có nguy cơ mất mát, hư hỏng do có thời gian xuất bản lâu năm hoặc bị tác động bởi các yếu tố tự nhiên, môi trường. Ngoài ra, Thư viện tỉnh còn đang bảo quản, lưu trữ nhiều sắc phong và hơn 1.000 tài liệu Hán Nôm. Để phục vụ tốt nhu cầu tìm hiểu, tra cứu của bạn đọc, Thư viện tỉnh đã scan trên 10.000 trang tư liệu, cập nhật lên website của thư viện. Việc số hóa đã giúp giảm không gian lưu trữ tài liệu, chi phí quản lý và vận hành, tránh hư hỏng tài liệu, tiết kiệm thời gian tìm kiếm, chia sẻ thông tin nhanh.

Tuy nhiên hiện nay, thư viện chưa thể số hóa toàn bộ các đầu sách, tư liệu do thiếu kinh phí cũng như máy móc, trang thiết bị. Anh Lê Hải Nam, Phó trưởng Phòng Bổ sung biên mục và Tin học, Trung tâm Bảo tồn di sản, Bảo tàng và Thư viện Thanh Hóa cho biết: “Hiện nay, thư viện có 110 máy vi tính, trong đó 80 máy được đặt trong phòng đọc đa phương tiện. Tất cả các máy tính đều được mua sắm từ năm 2015 nên cấu hình thấp, sau nhiều năm sử dụng đã hư hỏng nhiều, do đó, việc thay đổi phương thức phục vụ bạn đọc còn nhiều hạn chế. Chuyển đổi số trong hoạt động thư viện hiện mới chỉ dừng ở việc ứng dụng công nghệ thông tin, số hóa một phần tư liệu. Bạn đọc có thể tìm kiếm thông tin, tài liệu trên website của thư viện 24/7. Thư viện cũng đã quản lý, vận hành các khâu nghiệp vụ trên hệ thống phần mềm Thư viện Điện tử tích hợp iLib v8.0 hỗ trợ việc tự động hóa các khâu nghiệp vụ”.

Đối với hoạt động thư viện trong các trường học, những năm qua cũng đã có bước chuyển mình mạnh mẽ từ thư viện truyền thống sang thư viện thân thiện và số hóa. Trường Tiểu học Định Hòa, xã Định Hòa là một trong những đơn vị đầu tiên đưa mô hình quản lý thư viện điện tử vào hoạt động từ năm học 2024-2025, nhờ triển khai ứng dụng mô hình thư viện điện tử trên hệ thống phần mềm VnEdu.

Thư viện nhà trường đã hoàn thành tích hợp hơn 2.000 đầu sách lên thư viện điện tử; các loại sách được phân loại, sắp xếp khoa học theo các thư mục cùng chủ đề trên internet, như: sách giáo khoa, sách tham khảo, sách bài tập, sách pháp luật, sách về biển đảo quê hương, thiết lập hệ thống kho đề thi qua các năm. Giáo viên, học sinh, phụ huynh có thể tìm kiếm, truy cập thư viện điện tử, đăng ký mượn sách thông qua việc quét mã QR.

Cô Lê Thị Hồng, phụ trách thư viện Trường Tiểu học Định Hòa cho biết: “Trong quá trình triển khai hoạt động của thư viện điện tử, nhà trường đã tổ chức tập huấn cho giáo viên cũng như hướng dẫn học sinh khai thác tài liệu trên thư viện điện tử hiệu quả thông qua các link hướng dẫn, qua đó góp phần hình thành thói quen đọc sách trong học sinh ngay từ những năm học đầu đời. Giáo viên cũng có thể dễ dàng tra cứu thông tin, tài liệu tham khảo trên hệ thống thư viện điện tử của nhà trường, qua đó góp phần hình thành kỹ năng số, ứng dụng công nghệ vào hoạt động soạn giảng”.

Vẫn còn nhiều khó khăn

Trong kỷ nguyên số, thư viện các trường học cần phải đổi mới theo hướng xây dựng môi trường đọc hiện đại, tích hợp, ứng dụng công nghệ số. Tuy nhiên, hiện nay do thiếu thốn về con người, cơ sở vật chất, nguồn lực... nhiều thư viện trong trường học còn hoạt động cầm chừng, thiếu đổi mới và chưa mang lại hiệu quả như mong muốn.

Tại Trường Tiểu học Minh Khai 1, phường Hạc Thành, thư viện xanh của nhà trường cũng thu hút đông đảo học sinh đến đọc sách vào các giờ ra chơi, giờ đọc sách. Ngoài ra, thư viện còn được trang bị 5 bộ máy vi tính để học sinh, giáo viên có thể tra cứu thông tin.

Hiệu trưởng Trường Tiểu học Minh Khai 1, Dương Thị Thu Hà cho biết: “Những năm trước, nhà trường có hợp đồng nhân viên thư viện nên thư viện hoạt động rất hiệu quả. Tuy nhiên, từ năm học 2025-2026, do không có kinh phí hợp đồng nhân viên thư viện, giáo viên trong trường đều đang phải dạy thừa giờ do thiếu giáo viên, không thể kiêm nhiệm thêm nên hoạt động thư viện đang bị “bỏ ngỏ””.

Thiếu nhân viên thư viện cũng là khó khăn chung của nhiều trường học trên địa bàn tỉnh. Trường THCS Lý Tự Trọng, phường Hạc Thành là một ví dụ. Mặc dù có nhân viên thư viện kiêm nhiệm, tuy nhiên do thiếu cơ sở vật chất, trang thiết bị nên thư viện gần như không hoạt động. Tại mỗi lớp sẽ được bố trí treo những giá sách nhỏ để học sinh có thể trao đổi sách hay cho nhau nhưng số lượng sách còn rất “khiêm tốn”.

Thư viện hoạt động hiệu quả sẽ góp phần khơi dậy và bồi đắp niềm ham thích đọc sách, xây dựng văn hóa đọc trong các nhà trường và trong cộng đồng, hình thành thói quen học tập suốt đời... Để tiếp tục thực hiện chương trình chuyển đổi số thư viện, trong giai đoạn 2026-2030, Thư viện tỉnh đặt mục tiêu hoàn thiện thư viện số, đảm bảo khả năng chia sẻ, kết nối, cung cấp tài nguyên số cho người dân nhanh chóng, hiệu quả; phấn đấu 100% tài liệu hiện có được số hóa; 100% học sinh và người dân có thể tiếp cận thư viện số miễn phí; kết nối liên thông với hệ thống thư viện số của tỉnh.

Bài và ảnh: Linh Hương